Navigation – Plan du site

Euskararen kasu-sistema ergatiboa ala ergatiboak ? Ergatibotasunaren azterketa dialektologiko baterako lehen urratsak

Pablo Albizu
p. 7-29

Résumés

In this paper I present the first results of a new research project on ergativity in Basque that seeks to offer a thorough, systematic and cross-dialectal analysis of the Basque ergative case-system. It aims to measure the robustness of ergativity across Basque varieties, to define the factors that influence on it in each and all of the varieties of the language and, hence, to define the precise nature of all those ergative systems. And in addition to studying individual systems, it also wants to focus on the variation itself : what the changes are, where they occur and how they are graduated across varieties. This way, this research-project will eventually work toward bringing dialectologists’ and theroretical syntacticians’ endeavors closer.
As a first step toward this end, I have arranged a long list of variables that intends to cover all the relevant aspects of the ergativity of Basque ; by doing so, I have tried to lay the grounds for further stages, in particular, for the elaboration of elicitation-tests and for the collection of data.

Haut de page

Notes de l’auteur

Eusko Jaurlaritzak (FFI2008-00240/FILO) eta Ministerio de Ciencia e Innovación-ek (GIC07/144-IT-210-07) emandako dirulaguntzei esker egin ahal izan dut ikerketa-lan hau.

Texte intégral

1. Sarrera

  • 1  Ikusi, adibidez, Aurrekoetxea eta Bidegainek (1993) eta Aurrekoetxeak (1996) osatutako ezaugarri-z (...)
  • 2  Honakoak nabarmenduko nituzke: Levin (1983), Ortiz de Urbina (1987 1989), Oyharçabal (1992), Laka (...)

1Tradizio handia dauka ergatibotasunaren gaiak gure artean, bai euskal dialektologian bai euskal gramatikagintza tipologikoan zein teorikoan. Ez da harritzekoa. Dialektologiak1 hizkeren ezaugarri bereizle ugari aurkitu ditu ergatibotasunaren oinarrian dauden fenomenoetan ─adibidez, antipasiboak, aditz ez-ergatiboen erregimena, modalena ; tipologook eta ikertzaile teorikook2 hizkuntzaren bereizgarri nagusia aurkitu dugu hor.

2Edonola ere, alorrek gutxitan egin dute topo bidean, ibilbideak paraleloak izanik, meharrak izan dira-eta haien arteko zubiak : tipologook eta ikertzaile teorikook ergatibotasunaren azterketan datu dialektalak sarri erabili baditugu ere, informazio mugatua, ez-osoa aurkitu ohi dugu dialektologia-lanetan ; dialektologoek, berriz, datu ezagunak edo interes dialektal urriko informazioa gureetan, gehienbat euskara batukoa. Eta hori diferentzia metodologikoak ez aipatzearren.

3Alabaina, iruditzen zait une ona dela orain inertzia hori hautsita elkarlanari ekiteko, izan ere alorren ikerketa ildoak inoiz baino gertuago daude elkarrengadik. Hurbilketa euskal gramatikagintzan izandako bilakaerari zor zaio neurri handi batean. Batetik, datu berrien premiak bultzatuta, dezente areagotu da lan teorikoetan aldaera diatopikoak eta diastratikoak baliatzeko joera eta, horrekin batera, inportantzia hartu dute dialektologiak oraindik sakon aztertu ez dituen aldaera batzuek. Bestetik, parametroaren nozioak bariazioaren kontzeptua bera aberastu du, bariazioa ageriko txandaketetatik harago dauden ezaugarri sintaktiko abstraktuagoetara zabaldu baitu. Ikuspuntu-aldaketaren adibide ona dugu ergatibotasuna, ergatibo/absolutibo txandakatzeak erakusten dituzten banakako fenomenoak ez ezik kasu-sistema bera ere aldagai bihurtu dugulako : bat bera al dira euskal hizkeretako kasu-sistema ergatiboak ? ergatiboak al dira euskararen kasu-sistema guztiak ?

4Txosten honetan, halako galderei erantzutea helburu duen ikerketa-egitasmo bat aurkeztu nahi dizuet. Proiektua oso gaztea da, ia hasiberria, nahiz eta aurreko lanetan errotzen den. Egitasmoak euskararen kasu-sistema ergatiboa hizkeraz hizkera aztertu nahi du, osorik eta sistematikotasunez. Zehatz identifikatu nahi du, lehenik, euskal hizkeren ergatibotasunaren sendotasuna, bigarrenik, haietan alternantziak eragiten dituzten faktoreak eta, hirugarrenik, sistema ergatiboen izaera bera. Eta aurreko guztien haritik, hizkeren banakako sistemak ez ezik bariazioa ere azaldu nahi du, zer aldatzen den, non aldatzen den eta aldaketak nola mailakatzen diren zehaztuta.

  • 3  Albizu (2007) eta Rezac (2007abc) lanek biltzen eta laburbiltzen dituzte ondoen fenomeno horiek.

5Egitasmoa aurrera eramateak zorroztasun metodologikoa eta datu-bilketa eskerga eskatuko du, eta horien aurretik, fenomenoaren alderdi guztien deskribapen gramatikal zehatza eta galdegai izango diren egituren hautaketa arretatsua. Deskribapenari dagokionez, konfiantza osoa daukat, euskal gramatikagintza deskribatzaileak eta batez ere teorikoak azken hiru hamarkadetan egindako ekarpenei esker, egun daukagun ezagutza maila nahikoa dela proiektuaren bideragarritasuna eta arrakasta bermatzeko.3 Konfiantza horren kariaz, hurrengo faseari ekin diot, hau da, datu-bilketa prestatze aldera zehatza eta osoa izan nahi duen galdegai-zerrenda bat atondu dut. Lan horren emaitza da jarraian aurkeztuko dizuedana.

2. Galdegaiak zehazten : ergatibotasuna baldintzatzen duten faktoreak

  • 4  Ikusi 4. oin-oharra.

6Hainbat dira perpaus baten ergatibotasunean eragin dezaketen faktoreak.4 Guztira, zazpi sailetan antola genitzake guztiak : (i) aditza, (ii) antipasibotasuna, (iii) bihurkaritasun-elkarkaritasun ez-kanonikoa, (iv) predikatu konplexuak, (v) aditz jokatuaren morfologia (trinkoa vs. perifrastikoa), (vi) aditz ez-akusatiboekiko NOR-(NORI-)NORK komunztadura bitxiak, (vii) urruneko komunztadura. Lehen bi faktoreak lexikoak-edo ditugu, trinkoen eta perifrastikoen arteko asimetriari dagokiona morfologikoa, eta gainontzekoak sintaktikoak.

2.1. Aditzaren edo predikatuaren semantika

  • 5  Hala ere, nagusi da gure artean ergatiboa egiturazko kasua delako ustea (ikusi, besteak beste, Ort (...)
  • 6  Betiere oso modu lausoan definituta, zeren bitartekoak ez ezik kanpo- zein barne-kausazko egiletas (...)

7Levinen 1983ko lanaz geroztik, zenbait gramatikarik defendatu dute aditzaren edo predikatuaren esanahiak baldintzatzen duela euskaraz ERG/ABS kasuen arteko alternantzia (batez ere, Laka 2006, Holmer 1999 eta Aldai 2006).5 Banaketan garrantzitsuak diren balio semantikoak zehazterakoan egileak ez dira bat etorri : Levinek, Holmerek eta Lakak agentibotasuna nabarmendu dute ;6 Aldaik, ordea, agentibotasunaren aurkako arrazoiak emanda, aditzaren pazientibotasuna hartzen du ardatz. Aldairen ustez, pazientibotasuna hiru balio semantikorekin lotzen da : (i) egoera- edo posizio-aldaketa adieraztea, (ii) telikoa izatea eta (iii) hunkiberatasuna adieraztea.

8Etxepare (2003), Alberdi (2003ab) eta Aldai (2006) lanetan oinarrituta, aipatutako lau irizpideak, alegia, agentibotasuna gehi Aldairen hirurak kontuan hartzen dituen aditz zerrenda bat prestatu dut —gure galdekizuneko 110000-117000 bitarteko galdegaiak. Emaitzek banaketa semantikoaren benetako izaera (eta kontsistentzia maila) zehazten lagunduko digute 

  • 7  Era honetako datuen aipamena ugaritzen joan da azken urteotako gramatika lanetan (Albizu 2007, Alb (...)

9Aurrekoei portaera berezia duten hainbat aditz edo predikatu gaineratu behar zaizkie. Lehenengo eta behin, atentzioa eman [118100], merezi izan [118200] eta balio izan [118300] dauzkagu. *Edun aditz laguntzailea hautatu arren, predikatuok aldakortasuna erakusten dute subjektuen kasu-markatzean.7 Hona hemen adibide pare bat :

(1)

Zertarako balio izan du berriro eskatzea( %k) ?

(2)

Merezi du aldaerak nola hedatu diren aztertzea( %k)

  • 8  Ondo aztertzeke dago aldaerak diatopikoak, diastratikoak edo idiolektalak diren. Ereduzko Prosa Ga (...)
  • 9  Horrek interes teoriko handiko asimetria sortzen du sisteman -TZEA perpaus konpletiboen eta DetS-e (...)
  • 10  Aditzarekiko hurrenkerak subjektuan izan dezakeen eraginaz, ikus 2.4 atala.

10Bariazioa –TZEA perpaus konpletiboetan bakarrik agertzen zaigu, eta ez dirudi gaur egun DetS-en kasu-marka ergatiboa kolokan dagoenik.8,9 Hala ere, zuhur jokatuta eta kontsistentzia hori aintzat hartu gabe, galdegai-sortan sartu ditut DetS kategoriako subjektuak. Izan ere, ez nuke erabat baztertuko euskaldun gazteen(en) artean zalantzak hauetara ere zabaltzea, batez ere subjektua aditzaren ondoren datorrenean.10

118000

Aditz bereziak

118100

atentzioa eman

118110

SUBJ atentzioa eman

118111

SUBJDetS atentzioa eman

118112

SUBJ-TZE PERPAUSA atentzioa eman

118120

atzentzioa eman SUBJ

118121

atzentzioa eman SUBJDetS

118122

atentzioa eman SUBJ-TZE PERPAUSA

118200

merezi izan

118210

SUBJ merezi izan

118211

SUBJDetS merezi izan

118212

SUBJ-TZE PERPAUSA merezi izan

118220

merezi izan SUBJ

118221

merezi izan SUBJDetS

118222

merezi izan SUBJ-TZE PERPAUSA

118300

balio izan

118310

SUBJ balio izan

118311

SUBJDetS balio izan

118312

SUBJ-TZE PERPAUSA balio izan

118320

balio izan SUBJ

118321

balio izan SUBJDetS

118322

balio izan SUBJ-TZE PERPAUSA

  • 11  Albizu (2004), Albizu eta Fernández (2002, 2006), Artiagoitia (2000, 2001ab), Zabala (2004).

11Antzekoak dira, ez berdinak, berdin/axola/inporta izan [118400-118500]eta iruditu [118600]aditzak.11 Aurrekoek ez bezala, oraingoek jokamolde absolutiboa zein ergatiboa onartzen dute, nahiz eta alternantziarako baldintzak zertxobait aldatzen diren : hautazko-edo ditugu lehenengoak (3), gramatikalki (aspektua, DAT komunztadura, e.a.) baldintzatua azkena (4) :

(3)

Berdin zait hori / Berdin dit horrek

(4)

Zure proposamena egokia iruditu zait / Zure proposamenak zuzena dirudi

12Jokamolde ergatiboan –TZEA subjektu konpletiboek sarri ez dute erakusten behar luketen –k deklinabide-marka (5)-(6) :

(5)

Berdin dit arrazoia izatea( %k)

(6)

Zaila dirudi Athletik finala galtzea( %k)

13Jakina, horrek perpausen eta DetS-en arteko asimetria eta hitz-hurrenkeraren garrantzia kontuan hartzera eraman gaitu.

14Bukatzeko, ez dut ahaztu nahi izan Rezac efektua (2007ab) deituko dudan fenomenoa. Ikertzaile honek hainbat adibide aurkitu ditu non subjektu ergatiboak eskatzen dituen iruditu igoera-aditzak pluraleko komunztadura egiten duen ustezko ABSko argumentu batekin. Hemen bere adibideetako bat :

(7)

Kanpotik begiratuta denak desberdinak direla dirudite

(Tolosaldeko hitza, « Mundua zeharkatuz, etxetik », Esti Ezeiza 10/10/2007)

15Hizkera askotan gertatzen den mugatu pluraleko kasu-marka ABSen eta ERGen arteko sinkretismoa dela medio, (7)-ko adibideak bi azterbide onar litzake. Lehenengoan, (7)-koa euskara batuko Kanpotik begiratuta denEK desberdinak direla dirudite esaldiaren parekoa litzateke, hau da, dirudite adizki jokatuak perpaus nagusira igo eta ERG kasuz markatutako denek subjektuarekin egingo luke komunztadura. Bigarrenean, berriz, urruneko numero-komunztadura gisa (ik. 2.7 atala) aztertuko genuke, hau da, euskara batuan ezgramatikala den *Badirudite kanpotik begiratuta denAK desberdinak direla esaldiarekin parekatuta ; oraingoan, dirudite aditzak izenordain betegarri bat hartuko luke subjektutzat baina komunztadura menpeko perpaus konpletiboan legokeen denak argumentuarekin egingo luke distantzian. Auzi teoriko hori argitze aldera gehitu ditut [118615-118619] galdegaiak : hauen artean azkena da garrantzitsuena, hitz-hurrenkeraren bitartez bereizten dituelako perpaus nagusiaren eta mendekoaren arteko mugak ; gainerako laurak kontrolerako baino ez dira.

2.2. Antipasiboak

16Gutxi badira ere, euskarak baditu antipasibotasunaren definizioari ondo egokitzen zaizkion alternantziak erakusten dituzten aditzak. Bere 2003ko lanean, de Rijk-ek hamalau aurkitu zituen guztira : gogoratu, oroitu, ahaztu, ahantzi, trufatu, burlatu, baliatu, erditu, errukitu, hautatu, gozatu, mintzatu, nagusitu eta eskarniatu. Egitura antipasiboetan hiztunak aditz iragankor bat iragangaitz gisa baliatzen du sintaxian, barne-argumentua PoS kategoriara ‘degradatuta’ ; hizkuntza ergatiboetan, moldaketak kanpo-argumentuaren ohiko ERG kasua ABS bihurtu eta izan aditz laguntzailea agerrarazten du aditz jokatuan :

(8)

Gogora ezazu umeak gauero tapatzea / Gogora zaitez umeak gauero tapatzeaz

(9)

Ederki baliatu du emandako aukera / Ederki baliatu zen emandako aukeraz

  • 12  Eskerrak eman nahi dizkiot Beatriz Fernández lankideari garrantzizko puntu hau gogorarazteagatik.

17Ikertzaileek (Ortiz de Urbina 1989, de Rijk 2003) hamalau alternantziak lexikotzat jotzen dituzte, egiturak ez duelako inongo produktibotasunik hizkuntzan.12

18Hemen hamalau aditzak aztertzea proposatzen dut, emaitzek NOR-NORK eta NOR-ZERTAZ egituren erabilera-maiztasunak eta eremuak zehazteko aukera emango digutelako. Gainera, datuok aurreko atalekoekin alderatzen baditugu, hizkeren sistema ergatiboen kontsistentzia ere analizatu ahal izango dugu, esan nahi baita ikusi ahal izango dugula ea bat datozen atal bietan izan/*edun edo ABS/ERG txandaketen azpian dauden irizpide semantikoak.

200000

Antipasiboak

210000

gogoratu/oroitu

210001

nor-nork

210002

nor zertaz

220000

ahaztu (ahantzi)

220001

nor-nork

220002

nor zertaz

230000

trufatu/burlatu

230001

nor-nork

230002

nor zeinetaz

240000

baliatu

240001

nor-nork

242002

nor zeinetaz

250000

erditu

250001

nor-nork

250002

nor zeinetaz

260000

errukitu

260001

nor-nork

260002

nor zeinetaz

270000

hautatu

270001

nor-nork

270002

nor zeinetaz

280000

gozatu

280001

nor-nork

280002

nor zeinetaz

290000

mintzatu

290001

nor-nork

290002

nor zeinetaz

211000

nagusitu

211001

nor-nork

211002

nor zeinetaz

212000

eskarniatu

212001

nor-nork

212002

nor zeinetaz

2.3. Bihurkari-elkarkari ez-kanonikoak

  • 13  Zenbait lanek Gramatika Sortzailearen ikuspuntutik aztertu dituzte egitura hauek. Honakoak dira: H (...)

19Ezaguna da euskaldunok ez-kanonikoa den bigarren estrategia bat darabilgula bihurkaritasuna eta elkarkaritasuna adierazteko.13 Estrategia hori dela medio, predikatu iragankor baten ergatibotasuna erabat galtzen da, hau da, ERG gabe subjektuak ABS kasua hartzen du eta izan aditz laguntzaileak *edun ordezkatzen du :

(10)

Aitorrek oso ondo zaintzen du bere burua / Oso ondo zaintzen da Aitor

(11)

Bi taldeek ez dute elkar errespetatzen / (*)Bi taldeak ez dira batere errespetatzen

20Itxura batean estrategia askoz hedatuago dago Hegoaldean Iparraldean baino, eta batez ere mendebaldeko hizkeretan. Etxepare (2003b) lanean dugu fenomenoaren deskribapen osoena. Bi faktore nagusi aipatzen ditu bihurkari-elkarkari ez-kanonikoen erabilera mugatzen dituztenak. Lehena sintaktikoa da, garrantzia baitauka « desagertarazitako » anafora lexikoak egitura bihurkari-elkarkari kanonikoan agertuko lukeen kasuak ; izan ere, posible da ABS-z markatutako anafora bati dagokionean (12a), askoz onargaitzagoa DAT-ari dagokionean (12b), eta guztiz ezinezkoa zehar-kasu bati dagokionean (12c) :

(12)

a. Jon goizean orraztu da

ABS

b. (*)Proposatu naiz aurten lan gutxiago egitea

DAT

c. Nire aita arduratzen da *(bere buruaz)

Po (Albizu 2001)

21Bigarrena, berriz, semantikoa da, aditz inkoatiboek (erre, puztu, ito, nahastu…), egoera-aditzek (maite izan, ezagutu, miretsi, hobetsi…) eta irudikapen aktiboko aditzek (errepresentatu, irudikatu eta erakutsi) ERG egitura eskatzen dutelako, ustez :

(13)

a. *Jon gasolinarekin erre da ‘erre du bere burua’

(inkoatiboa)

b. *Ume hori gehiegi maite da

(egoera)

c. *Koroa batekin errepresentatzen naiz koadroetan

(irudikapen aktiboa)

22Fenomenoa sintaktikoa da argi eta garbi, ez lexikoa ; bestela ezin genuke azaldu ondorengo egitura iragankor peto-petoek erakusten duten kasua :

(14)

a. (*)Etxe berria erosi naiz

(Euskaltzaindia, 1987 :56)

b. (*)Proposatu naiz aurten lan gutxiago egitea

(Albizu, 2007)

23Galdegai-zerrendan aurreko guztiak sartu ditut inkoatiboak izan ezik. Estrategia onar lezaketen 8-9 aditz agentiboz [311100 eta 312100] ordezkatu ditut. Oro har, ustez hizkeretan alternantziak eman litzaketen aditzak aukeratu ditut zerrendarako. Salbuespen dira horretan zehar-kasuak [313000], zeren garrantzitsu iritzi diot murriztapen gramatikala datu-bilketaren bitartez baieztatzeari.

24Elkarkarietan zertxobait aldatzen dira egitura ABSa onartzen duten testuinguruak. Horrela, Etxeparek (a) bezalakoak ontzat ematen ditu eta (b) modukoak gaitzesten :

(15)

a. Zenbat maite diren bi ahizpak !

b. *Gehiegi maite da neska hori

25Faktore hori neurtze aldera, zerrenda bertsua proposatu dut bihurkarietarako zein elkarkarietarako. Diferentzia bakarra da bigarren honetan hiruzpalau aditz aldatu —orraztu [321100] jantzi-ren [311100] eta eman [322170] erosi-ren [312190] ordez— edo gehitu ditugula —galdetu eta kasu egin [322180-322190]. Elkar zenbaitetan parentesien artean emanez, adierazi nahi izan dut ez dugula baztertu behar hiztunek izan aditz laguntzailea izenordain elkarkariarekin, hala elkarrekin nola bata bestearekin batera erabiltzea (16c) :

(16)

a. Lagun onek {elkar/bata bestea} babesten dute beti

b. (*)Lagun onak beti babesten dira

c. (*)Lagun onak {elkar/bata bestea} babesten dira beti

320000

Elkarkariak

321000

ABS

321100

Agentiboak

321110

orraztu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321120

garbitu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321130

sendatu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321140

zaindu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321150

prestatu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321160

aurkeztu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321170

babestu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321180

goraipatu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321190

eman {ERG elkar / ABS (elkar)}

321200

Egoera-aditzak

321210

maite izan {ERG elkar / ABS (elkar)}

321220

ezagutu {ERG elkar / ABS (elkar)}

321230

gorrotatu {ERG bere burua / ABS (elkar)}

321300

Irudikapen aditzak

321310

errepresentatu {ERG elkar / ABS}

321320

irudikatu {ERG elkar / ABS}

322000

DAT

322100

Agentiboak

322110

jantzi {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322120

zikindu {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322130

sendatu {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322140

prestatu {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322150

hautsi {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322160

proposatu {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322170

eman {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322180

galdetu {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

322190

jaramon/kasu egin {ERG elkarri / ABS (elkarri)}

323000

Zehar-kasuak

323100

-gan sinetsi

323200

-z fidatu

323300

-z arduratu

323400

-rekin kexu izan

2.4. Predikatu konplexuak

26Behar, nahi, ezin eta ahal aditz modalek predikatu konplexuak osatzen dituzte mendeko predikatuarekin. Halakoetan aditz ez-akusatiboekin bakarrik antzeman daitekeen kasu-alternantzia gertatzen da subjektuaren kasua zeinek determinatzen duen : aditz modala nagusitzen bada, ergatiboz markatuta agertuko zaigu eta aditz laguntzailea *edun izango da ; mendeko aditz ez-akusatiboa gailentzen bazaio, berriz, subjektua absolutibozkoa izango da eta aditz laguntzailea izan :

(17)

a. {Umeak/Umeek} hondartzara joan behar/nahi {dira/dute}

b. {Umeak/Umeek} berandu etorri ahal {dira/dute}

c. Elurtza hauekin {mendizaleak/mendizaleek} ezin izan {dira/dute} inora atera

  • 14  Euskaltzaindiak (2001) salbuespen bat, OEHn (IV:305) jasotako Zaitegiren lotu behar diogu aipatzen (...)

27Jakina denez, mendeko NOR-NORI predikatuekin modalaren eragina neutralizatu egiten da eta, beraz, absolutibozko subjektua eta izan aditz laguntzailea ditugu printzipioz aukera bakarrak (18).14 Hala ere, nik neuk susmoa dut okertzat jotzen ditugun horiek gazteen edo gazteenen artean zabaltzen hasiak direla

(18)

a. {Familia/*Familiak} hurbildu behar/nahi {zaio/*dio}, baina ez diete uzten

b. Orain bai, {familia/*familiak} hurbildu ahal {zaio/*dio} gaixoari

c. {Peru /*Peruk} ezin izan {zaio/*dio} Mireni bidean elkartu

  • 15  Egia esanda, laugarren bat ere aipatzen du Goenagak (2006), zehazki, bide partikula modalarenaren (...)

28Bariazio horri OEH IV-k (304. orr.) eta Goenagak (2006) nabarmendutako zenbait alderdi gaineratu behar zaizkio, zeren lan horietan esan bezala gutxienez beste hiru faktorek eragin diezaiokete ez-akusatibo + behar predikatuko subjektuaren ergatibotasunari —betiere *edun aditz laguntzaileari eusten zaiola :15 (i) subjektua perpausa izateak (19), (ii) aditza edo kopulatiboa edo existentziala izateak (20), eta (iii) subjektua aditzaren eskuinaldean agertzeak (21). Hiru adibideak Goenagaren lanetik atera ditut, lehena OEHren aipamen batekoa eta hurrengo biak berak aurkituak :

(19)

« Eta oriek menderatzea…izan behar du…egitekorik andiena » (Gco II, 31)

(20)

« Itsaso gaizto samarra egon behar du » (R. Illarramendi, Testimonio falsoa, 5)

(21)

« Oraintxen laster izan behar du meza » (ib.)

29Horiek guztiak zerrendako [411000-412000] galdegaietan jaso ditut. Eta irudia osatze aldera, azkenengoz kontuan hartu beharko dugu aurreko ataleko egitura bihurkari-elkarkari ez-kanonikoak modalekin batutakoan gertatzen dena [413000] ; izan ere, ez-akusatiboa + nahi + *edun darabilgun zenbait hiztunok errazago onartzen ditugu —guztiz onak izan gabe—( ? ?)dantzaldirako prestatu nahi da erako esaldiak *etxera etorri nahi da tankerakoak baino (Albizu 2007).

30Aditz modalek ez ezik, ari progresiboak ere bariaziorako bidea ematen digu. Hala gertatzen da, batetik, aditz metereologikoekin (22) eta, bestetik, mendeko aditz iragankorrekin (23) ari-ren izaera diferentziak —aditza edo aspektu-marka (Laka 2006)— direla medio :

(22)

Euria ari {du/da}

(23)

Euskara ikasten ari {du/da}

31Aditz ez-akusatiboei begiratuta, ez daukagu printzipioz inongo aldakortasunik (23)-ko bi sistemen artean, biek kasu-markatze absolutiboa ematen digutelako. Hala ere, badago litekeen hirugarren sistema bat ere, ikertzaileok, aukera gisa behintzat, gogoan hartu behar genukeena. Alegiazko sistema horretan, aditz modalen ezin du joan/joan {behar/ahal/nahi} du ereduei jarraituta euskaldun (oso gazte ?) batek etxean sartzen ari du erakoak sor litzake [421000]. Ba al dago halakorik ? Eta modalen parekoak izanez gero, ezinbestean aztertu behar genituzke bai nor-nori predikatuak [422000] bai bihurkari-elkarkari ez-kanonikoak [424000] :

2.5. Aditz trinkoen eta perifrastikoen arteko asimetriak

32Aditzek sarri erakusten dituzte kasu-alternantziak euskaraz. Batzuetan, aditz berak erabilera ERG-dunak zein ERG-gabeak dauzka, haien arteko diferentzia semantikoak direla medio (24). Beste zenbaitetan, hala gertatzen da ageriko diferentzia semantikorik gabe ere (25). Eta, bukatzeko, beste askotan egitura sintaktikoak berak, alegia, perpaus motak berak inposatzen dio txandaketa —boz ertainak (26a), inpertsonalak (26b) edota bihurkari-elkarkari ez-kanonikoak (26c).

(24)

a. Ez al dizkiozu eskerrak eman oraindik ?

b. Ama negar egiteari eman zitzaion

(25)

a. Zertan jardun {dute/dira} egun osoan ?

b. Bi malko lodi isuri {zituen/zitzaizkion}

(26)

a. Oso erraz edaten da Nafarroako ardo beltz hori !

b. Ez da ezer saldu goiz osoan

c. Nor ez da oraindik orraztu ?

  • 16  Balio aspektualak ez dauka zerikusirik kontrastean, ondorengo ari-dun adibideek erakusten duten be (...)

33Forma perifrastikoak ederki egokitzen dira aditzen unean uneko kasu-premietara, horretan *edun/izan aditz laguntzaileen txandakatzeaz baliatzen direlako. Forma trinkoek, ordea, oso kasu-molde zurruna agertzen dute, ergatiboa izatea edo ez izatea berezkoa, morfologian bertan finkatuta edukiko balute bezala. Horren erakusgarri dira kasu-moldearen aldaketa eskatzen duten egituretan, hau da, inpertsonaletan eta perpaus bihurkari-elkarkari ez-kanonikoetan adizki trinkoek agertzen duten debeku zorrotza (Albizu 2003). Ikusi, bestela, (27)-ko eta (28)-ko adibideak :16

(27)

a. Orain hobeto ezagutzen dute elkar

vs.

Orain hobeto ezagutzen dira

b. Orain hobeto dazagute elkar

vs

Orain hobeto dazagute (*elkarkaria)

(28)

a. Donostiara daramate arraina une honetan

(inpertsonala)

b. Donostiara darama arraina une honetan

(*inpertsonala)

34Hori horrela, trinkoen eta perifrastikoen arteko asimetria garrantzitsua da, ez beharbada fenomenoaren banaketa dialektala mugatzeko —ziurrenik eremu osokoa izango da—, baizik eta sistemaren ergatibotasunaren izaera bera finkatzeko. Esan nahi baita kontraste horrekin euskararen ergatibotasuna, semantikoa edo sintaktikoa ez ezik, fenomeno morfologikoa ere badela. Eta azken hau erakuste aldera, halako asimetriak bilatu nahi ditut ikusi, ezagutu eta eman aditzen erabilera bihurkariak baliatuta [510000-530000].

500000

Adizki perifrastikoak eta trinkoak

510000

Ikusi (bihurkaria)

511000

Perifrastikoa

512100

Bere burua

norberaren burua ondo ikusi

512200

Ez-kanonikoa

ondo ikusi + izan

512210

Ikusi da

512220

Ikusten ari da (kontrolerako)

512000

Trinkoa

512100

Bere burua norberaren burua ondo ikusi

512200

Ez-kanonikoa ABS ondo ikusi

512300

Bihurkaria ez den perpausa

(kontrolerako)

520000

Ezagutu (elkarkaria)

521000

Perifrastikoa

521100

Elkar

ERG elkar ezagutu

521200

Ez-kanonikoa

ABS (elkar) ezagutu + izan

521210

ezagutzen dira

521220

ezagutzen ari dira (kontrolerako)

522000

Trinkoa

522100

Elkar

ERG elkar ezagutu

522200

Ez-kanonikoa

ABS (elkar) ezagutu

522300

Elkarkaria ez den perpausa

(kontrolerako)

530000

Eman (bihurkaria)

531000

Perifrastikoa

531100

Bere burua

ERG norberaren burua eman

531200

Ez-kanonikoa

ABS eman + izan

531210

eman zaio

531220

ematen ari zaio (kontrolerako)

532000

Trinkoa

532100

bere burua

ERG bere burua

532200

Ez-kanonikoa

ABS eman

532300

Bihurkaria ez den perpausa

(kontrolerako)

35Ildo beretik, aztertu beharrekoak dira erabilera ERG-dunak zein ERG-gabeak edukita (alegia, (24)-koen eta (25)-ekoen tankerakoak), joko biak, hala perifrastikoa nola trinkoa, erakusten dituzten aditzak. Bakanak dira : jarraiki, jardun, erion, atxiki, irudi, eman [540000-590000] eta agian ihes egindako besteren bat. Zeren oso litekeena da zenbait hizkeratan —gutxitan ziurrenik— aditzaren formak bereiztea haien kasu-portaera. Esate baterako, ba al dago NOR-NORK den dihardu-rekin batera NOR kasu-markatzea duen jardun da bakarrik erabiltzen duenik ? Edo darraio-rekin (NOR-NORI) batera jarrai(ki)tzen diot (NOR-NORI-NORK) erabiltzen duenik ? Eta hori zinez interesgarria litzateke berriro ere ergatibotasunak motibazio morfologikoa edukiko lukeelako.

540000

Jarraitu (jarraiki)

541000

Perifrastikoa : {ABS _ zaio / ERG _ dio}

542000

Trinkoa : {ABS / ERG }

543000

Ari

550000

Jardun (ihardun, ikarduki)

551000

Jardun ‘aritu’

551100

Perifrastikoa : {ABS _ da / ERG _ du}

551200

Trinkoa : {ABS / ERG }

552000

Jardun ‘hitz egin’

552100

Perifrastikoa : {ABS _ da / ERG _ du}

552200

Trinkoa : {ABS / ERG }

560000

Erion (jario/jariatu)

561000

nor-nori

tximiniari kea

561100

Perifrastikoa

561200

Trinkoa

562000

nor-nork

tximiniak kea

562100

Perifrastikoa

562200

Trinkoa

570000

Atxiki

zura azalari atxiki

571000

nor-nori

571100

Perifrastikoa

571200

Trinkoa

572000

nor-nork (‘eutsi, heldu’)

zaldia atxiki

572100

Perifrastikoa

572200

Trinkoa

580000

Iruditu

581000

nor-nork

zuzen(a) iruditu

581100

Perifrastikoa

581200

Trinkoa

582000

nor-nori-nork

zuzen(a) iruditu

582100

Perifrastikoa

582200

Trinkoa

583000

nor-nori

zuzen(a) iruditu

583100

Perifrastikoa

583200

Trinkoa

590000

Eman

591000

nor-nork

eman …-ela

591100

Perifrastikoa

591200

Trinkoa

592000

nor-nori-nork

zerbait norbaiti eman

592100

Perifrastikoa

592200

Trinkoa

593000

nor-nori ‘lotu, atxiki’

eman zerbaiti/zerbaitera

593100

Perifrastikoa

593200

Trinkoa

36Edonola ere, onartu behar dut, adizki trinkoen erabilera-urria dela eta, oso zaila izango dela atal honetan jomuga ditugun datuak jasotzea.

2.6. Aditz ez-akusatiboekiko NOR-(NORI)-NORK komunztadura bitxia

  • 17  *Edun-en definizio morfologikoa sinplifikatzen ari naiz hemen. Zehaztasun gehiago nahi dituenak jo (...)

37Ergatibotasunarekin lotu ohi den *edun erroa17 daramaten NOR-NORK edo NOR-NORI-NORK aditz laguntzaileez lagunduta agertzen zaizkigu aditz ez-akusatiboak zenbait hizkeratan. Horren adibide dira Fernándezek (2004) Hondarribiakoan jaso dituen ondoko erabilerak :

(29)

a. Niri sagarrak gustatzen nauzki

b. Zuri marmitakoa gustatzen dizu

  • 18  Arregirenak (2001; Arregi eta Nevins 2008) eta batez ere Fernándezenak (2001 2004; Fernández eta E (...)
  • 19  NOR-NORI aditzetako lekualdatzeak oso erabilera-esparru mugatua dauka, Gipuzkoako ipar goi-nafarre (...)
  • 20  Auzi honen inguruan hausnarketa interesgarria egin ondoren, Fernándezek (2004:102-103) ABS komunzt (...)
  • 21  NOR-NORI jokoa galtzeko joera erakusten duen fenomeno hau barreaiatu samar agertzen zaigu Bizkaian (...)

38Lehenengoan, izan/*edun txandakatzea Datiboaren lekualdatzea edo solecismo de la costa deritzon fenomenoarekin batera gertatzen da.18 Hau da, adizki jokatuak ohiko pertsona-atzizkiak gabe, aurrizkiak darabiltza DAT argumentuarekiko komunztadura markatzeko.19 Bigarrenean, berriz, adizki jokatuak DAT komunztadurari eusten dio, eta ABS argumentuari dagokionez, duda-mudakoa da komunztadura ABSkoa ala ERGkoa den.20,21

39Itxura batean, bai bateko bai besteko aditz laguntzailean gertatzen den ABS/ERG txandakatzea morfologikoa da, ez sintaktikoa, sagarrak eta marmitakoa subjektuek ABS kasuari eusten diotelako (Fernández 2001 2004, Fernández eta Ezeizabarrena 2001). Dena dela, Rezac-ek (2007b, 2008) halako testuinguruetan ERGkoak onartzen dituzten euskaldun gazteak aurkitu ditu Tolosan zein Errenterian.

40ABS zein DAT argumentuen pertsonak zerikusi handia dauka fenomenoan. Tolosako (Rezac 2008) zein Ondarroako (Arregi 2004) hizkeretan, ABS argumentuak 1. edo 2. pertsonakoa izan behar du alternantzia gertatzeko (30) ; Hondarribikoan (Fernández 2004), NOR-NORK jokoa 1. pertsona singularreko DAT argumentuekin aurkitzen dugu bakarrik eta NOR-NORI-NORK jokoa gainontzekoekin (31) :

(30)

Zu niri es dostasu gustaten

vs.

Jon niri ez gasta gustaten

(31)

Jon niri gustatzen nau

vs.

(Jon guri gustatzen digu/ttiu)

41Gure galdera-sortarako, bi aditz aukeratuko ditugu —etorri [610000] eta gustatu (laketu) edo bururatu (otu) [620000]— morfologiak kontrakoa adierazi arren, oso egitura sintaktiko ezberdinak dituztelako biek (Artiagoitia 2000, Albizu eta Fernández 2006, Fernández 2007, Rezac 2008 ale hau). Izan ere, diferentzia horren isla dira Manterola ikertzaile hondarribitarrak bere hizkeran duen honako asimetria :

(32)

Zu neri {gustatzen/*hurbildu} nazu

(Manterola, 2004 :4).

42Aditz bakoitzean pertsona-marken lau konbinazio sartu ditut faktore horren inportantzia mugatzeko. Guztietan, litezkeen hiru erantzunak jaso ditut : ABS_izan(N-Ni) aukerak adierazten du hizkerak ez daukala lekualdatzerik ; ABS_*edun(N-(Ni)-Nk) aukerak, alternantzia morfologikoa dela, eta ERG_*edun(N-(Ni)-Nk) erantzunak, sintaktikoa dela.

2.7. Urruneko komunztadura

43Etxepare ikertzaileak (2003ab) luze eta sakon aztertu du euskarako urruneko komunztadura. Honetan, perpaus nagusiko aditz laguntzaileak berez perpaus berekoa ez den argumentu batekin komunztadura egin eta haren pertsona (33) zein numeroa (34) markatzen du :

(33)

[Zu bisitatzen] segitzen ?du / zaitu

(34)

[Nobela beltzak irakurtzea] gustatzen zaio / zaizkio

  • 22  Etxeparek berak (2003a:172) ohartarazten duenez, litekeena da salbuespenak izatea eta horien azpia (...)

44Urruneko komunztadura gertatzea ala ez hainbat faktoreren menpe dago. Etxeparek predikatuen izaera, infinitiboekiko komunztadura, lokalitatea, menpeko subjektuaren izaera eta beste batzuk zehaztu ditu bere lanean. Gureari dagokionez, fenomenoak ez du printzipioz zertan eragin perpausaren ergatibotasunean, izan ere, NOR-(NORI)-NORK jokuko aditzek bakarrik onartzen baitute urruneko pertsona-komunztadura. Hala eta guztiz, Etxeparen (2003a) hizkeran badira NOR aditz gutxi batzuk —zehazki, hasi, aritu, ibili eta saiatu—urruneko komunztadura onartzeaz gainera ezusteko ABS/ERG txandakatzea dakartenak :22

(35)

a. [Ni aspertzen] ari ?zinen

b. [e aspertzen] ari ninduzun

(Etxepare, 2003a :171)

(36)

a. Saiatuko gara [zuri hori ematen]

b. Saiatuko dizugu [e e ematen]

(Etxepare, 2003a :173

  • 23  Ikusi 24. oin-oharra.

45Gure galdera-sortak azken lau aditzen portaera hori aztertu eta identifikatu nahi du [722110-722210-722310-732310]. Lau horiek kontrolerako diren beste datu-sorta batzuekin osatu ditugu : batetik, partizipiozko osagarriak dutenak [710000], NOR-(NORI)-NORK aspektu aditzak [721000] eta NOR-(NORI)-NORK berregituraketa aditzak [731000], aztergai ditugun hizkerek urruneko pertsona-komunztadura duten ziurtatzeko ; bestetik, lau aditzen erabilera iragankor arruntak [722120-722220-722320-732320] :23

700000

Urruneko komunztadura

710000

Partizipiozko osagarriak dutenak

711000

Behar

712000

Ahal

713000

Posible

720000

Aspektu aditzak

(kontrolerako)

721000

nor-(nori)-nork aditzak

721100

bukatu

721200

ekin

721300

utzi

722000

nor aditzak

722100

hasi

722110

urruneko komunztadura

722120

erabilera iragankor arrunta (kontrolerako)

722200

aritu

722210

urruneko komunztadura

722220

erabilera iragankor arrunta (kontrolerako)

722300

ibili

722310

urruneko komunztadura

722320

erabilera iragankor arrunta (kontrolerako)

730000

Berregituraketa aditzak

731000

nor-(nori)-nork aditzak

731100

asmatu

(kontrolerako)

731200

jakin

732000

nor aditzak

732100

saiatu

732110

urruneko komunztadura

732120

erabilera iragankor arrunta (kontrolerako)

3. Bi hitz datu-bilketako metodologiaz

46Behin bildu beharreko datuak zehaztutakoan, kontua da informazioa nola jaso. Espazio faltaren aitzakiaz, ezer gutxi esango dut hemen alderdi metodologikoari buruz. Badira Europan gurearen antzeko hainbat proiektu ─besteak beste, Syntactic Atlas of the Dutch Dialects (SAND), Syntactic Atlas of Northern Italia (ASIS), Scandinavian Dialect Syntax (ScanDiaSyn), Syntax of Hessian Dialects (SyHD)─ eta guk haien metodologiak eredutzat hartu eta gure premietara egokituko ditugu.

47Horrela, bi fase bereiziko ditugu datu-bilketan : lehena, postaz egindako ikerketa pilotoa eta, bigarrena, aurrez aurreko elkarrizketa(k). Ikerketa-pilotorako esanguratsu izan daitezkeen 15 bat toki aukeratuko ditugu, eta bakoitzean hiru informatzaile. Ahal izanez gero, familia bereko hiru kide bilduko ditugu, hirurak belaunaldi ezberdinetakoak (20, 45 eta 70 urte ingurukoak). Diferentziak aldaera diastratikoak identifikatzen hasteko baliatuko ditugu ; ezaugarri komunak, berriz, hizkera-ezaugarrien sendotasuna baieztatzeko. Lehen fase honek datu-bilketan erabilitako metodoen edo galdetegien gabeziez ohartaraziko digu ; gainera, ergatibotasunaren aldakortasunaren lehen irudia ere emango digu, zer aldatzen den eta non aldatzen den erakutsiko baitigu.

48Ergatibotasunaren fenomenoa aztertzerakoan, hiru dira nire ustez bai lehen fasean bai bigarrenean erabili beharko ditugun metodoak :

i.

itzulpen galderak (batutik hizkerara)

ii.

osatzeko galderak (hutsuneak betetzekoak)

iii.

iritziak emateko galderak (batez ere, aukera anitzetan onargarritasun mailak bereiztekoak)

49Jakitun gaude hiru metodoek mugak dituztela (ikus, adibidez, Gerritsen 1993, Cornips & Jongenburger 2001 eta Cornips & Poletto 2005) eta, beraz, gaizki prestatu edo aplikatuz gero, ikerketa-lana zapuzteko edo, oraindik okerrago, ondorio makurretara iristeko arriskua dakartela. Arazo metodologikoei aurre egitea izango da aurrerantzean erronka nagusia.

4. Laburbilduz

50Sinetsita nago ergatibotasuna dialektologikoki modu sistematikoan aztertzeak interes deskriptibo, dialektologiko zein teoriko handia daukala. Lehen urratsak egite aldera, ikerketa-egitasmo hau prestatu eta plazaratu nahi izan dut : arlo metodologikoan heldugabe badago ere, proiektua aski garatuta dago eta oso zehatza da azterkizun diren aldagaiei dagokienez. Basdisyn-eko taldekideok egitasmo hau eta molde bertsuko beste zenbait proiektu prestatzen dihardugu orain, ahalegin horien fruituak, epe laburrean ez bada, epe ertainean jasoko ditugulako esperantzarekin. Nire uste apalean, helburuak betez gero lorpenak ez dira makalak izango. Alderdi deskriptiboan, ergatibotasunak hizkeraz hizkera erakusten duen sendotasuna neurtu ahal izango dugu. Gainera, sendotasuna ez ezik, ergatibosatunari eragiten dioten faktoreak ere, dela semantikoak, dela sintaktikoak edo morfologikoak, hizkeraz hizkera mugatu ahal izango ditugu eta, hari horretatik tiratuta, izenburuko galderari erantzun ahal izango diogu : kasu-sistema ergatibo bakarra ala gehiago ditugu euskal hizkeretan ?

51Dialektologiaren esparruari dagokionez, eta beharbada atrebentzia handiegia da nik hala esatea, iruditzen zait proiektuak, beste bide bat erakutsiz, zertxobait iraultzen duela dialektologiaren ikuspuntu tradizionala, zeren fenomeno sintaktiko partikularretatik harago eginez, makro-fenomeno bat, ergatibotasuna hartzen dugu aztergai eta aldagai. Aurrekoaz gainera, esperantza dut ikerlan honek gure tradizio dialektologikoan batutako datuak osatuko dituela ; izan ere, dialektologia-lanetatik kanpo gelditu ohi dira hemen jaso ditugun aldagaietako batzuk, esaterako, urruneko komunztadura. Onenean, datuek hizkeren ezkutuko ezaugarri bereizleak antzemango dituzte eta baliagarriak izango dira euskararen azterketa diatopikoan zein diastratikoan.

Haut de page

Bibliographie

Alberdi, Xabier. 2003a. « The transitivity of borrowed verbs in Basque : An outline ». B. Oyharçabal (arg.), Inquiries into the lexicon-syntax relations in Basque. Leioa eta Donostia : EHU eta Gipuzkoako Foru Aldundia. 23-46.

—. 2003b. « Euskal aditz mailegatuen erregimena : hurbilketa ». J.M. Makatzaga eta B. Oyharçabal (arg.), Euskal gramatikari eta ikerketari buruzko ikerketak XXI. mendearen atarian. Gramatika gaiak, Iker 14 (1). Bilbo : Euskaltzaindia. 37-60.

Albizu, Pablo. 2001. « Sobre la distribución sintáctica de las formas finitas del verbo vasco : condicionamiento léxico y sintáctico ». ASJU 35 :1, 65-106.

—. 2002. « Basque Verbal Morphology : Redefining cases ». X. Artiagoitia, P. Goenaga eta J.A. Lakarra (arg.), Erramu Boneta : Festchrift for Rudolf P. G. de Rijk. Bilbo : EHU. 1-19.

—. 2004. « Dativos y ergatividad en vasco : condiciones sintácticas para un desencuentro ». M. Villayandre (arg.), Actas del V Congreso General de Lingüística. Madrid : Arco/Libros. 211-222.

—. 2007. « Euskararen ergatibotasuna : ohar batzuk dakigunaz eta ez dakigunaz », Koldo Mitxelena Katedraren II. Biltzarra, Gasteiz 2007/10/08-11..

— eta Beatriz, Fernández. 2002. « Datives’ intervention effect on Ergativity in Basque ». XII Coloquio de Gramática Generativa-n irakurritako txostena, Universidad Nova de Lisboa, Lisboa. (2002ko apirilaren 15-17a)

— eta Beatriz, Fernández. 2006. « Licit and illicit ERG-DAT pairings ». B. Fernández & I. Laka (arg), Andolin gogoan. Essays in honour of Professor Eguzkitza. Leioa : EHU. 69-96.

Aldai, Gontzal. 2006. « Is Basque morphologically ergative ? (I) « The semantic (i.e. split-intransitive) case-marking system of Western Basque ». B. Fernández & I. Laka (arg), Andolin gogoan. Essays in honour of Professor Eguzkitza. Leioa : EHU. 117-138.

Arregi, Karlos. 2004. « The Have/Be Alternation in Basque ». MITko eskuizkribua, Cambridge Mass.

— eta Andrew Nevins. 2008. « A Principled Order to Postsyntactic Operations ». Univ. of Illinois at Urbana-Campaign eta Harvard University.

Artiagoitia, Xabier. 2000. Hatsarreak eta Parametroak Lantzen. Vitoria-Gasteiz : Arabako Foru Aldundia eta UPV/EHU.

—. 2001a. « Irudiak eta emaileak ». ASJU 35 :1, 29-64.

. 2001b. « Seemingly ergative and ergatively seeming ». J. Herschensohn, E. Mallén & K. Zagona (arg.), Features and Interfaces in Romance. Essays in honor of Heles Contreras. Amsterdam/Philadelphia : John Benjamins. 1-22.

Aurrekoetxea, Gotzon. 1996. « Hizkerak banatzeko ezaugarriez », ASJU 30, 127-143.

— eta Bidegain, Xarles. 1993. « Euskal Herriko hizkuntz atlasa. Galdesorta-Cuestionario-Questionnaire », Euskera XXXVIII-2, 529-647.

Cornips, Leonie eta Willy Jongenburger. 2001. « Elicitation techniques in a Dutch syntactic dialect atlas project ». H. Broekhuis & T. van der Wouden (arg.), Linguistics in The Netherlands 18. Amsterdam/Philadelphia : John Benjamins. 57-69.

— eta Cecilia Poletto. 2005. « On standardising syntactic elicitation techniques (part I) ». Lingua 115, 939-957.

Etxepare, Ricardo. 2003a. « Menpeko infinitiboak eta urruneko komunztadura ». Lapurdum 8, 167-206.

—. 2003b. « Valency and argument structure in the Basque verb ». J.I. Hualde eta J. Ortiz de Urbina (arg), A Grammar of Basque. Mouton de Gruyter : Berlin. 363-426.

Euskaltzaindia. 1995. « Ekartzea merezi du (31) », Euskaltzaindiaren Arauak, Bilbo : Euskaltzaindia. [http://www.euskaltzaindia.net/arauak/ dok/ProNor0031.htm]

—. 1987. Euskal Gramatika : Lehen Urratsak II. Bilbo : [http://www.euskaltzaindia.net/iker_jagon/iker/gramatika]

—. 2001. « Behar/Nahi izan aditzaren jokabidea aditz iragangaitzekin (113-114) », Euskaltzaindiaren Arauak, Bilbo, Euskaltzaindia. [http://www.euskaltzaindia.net/arauak/ dok/ProNor0113.htm]

Fernández, Beatriz. 1997. Egiturazko kasuaren erkaketa euskaraz. Bilbo : UPV/EHU.

—. 2001. « Absolutibo komunztaduradun ergatiboak, absolutibo komunztaduradun datiboak : Ergatiboaren Lekualdatzetik Datiboaren Lekualdatzera ». B. Fernández & P. Albizu (arg.), Kasu eta Komunztaduraren gainean. On Case and Agreement, Bilbo : UPV/EHU. 147-165. [internet-en eskuragarri : http://www.ehu.es/servicios/se_az/pags/frp03/c40filol.pdf]

—. 2004. « Gustatzen nau gustatzen dizu : aditz laguntzaile eta komunztadura bitxiak perpaus ez-akusatiboetan ». P. Albizu & B. Fernández (arg.), Euskal Gramatika XXI. mendearen atarian : arazo zaharrak, azterbide berriak, Gasteiz : Arabako Foru Aldundia. 87-112.

—. 2007. High and low datives in Basque bivalent constructions. Rutgers Universityko eskuizkribua. Rutgers, Connecticut.

— eta Mari Jose Ezeizabarrena. 2001. « Itsasaldeko solezismoa, Datiboaren Lekualdatzearen argipean ». J.M. Makazaga eta B. Oyharçabal (arg.), Euskal Gramatikari eta literaturari buruzko ikerketak XXI. Mendearen atarian. Gramatika gaiak, Iker 14-1. Bilbo : Euskaltzaindia, 255-278.

Gerritsen, Marinel. 1993. « The Methodology of the Syntactic Atlas of Dutch (AND) ». W. Viereck (arg.), Proceedings of the international congress of dialectologists : Historical Dialectology and Linguistic Change. Stuttgart : Franz Steiner Verslag. 343-367.

Goenaga, Patxi. 2006. « BEHAR-en lekua euskal hiztegian eta gramatikan ». B. Fernández & I. Laka (arg), Andolin gogoan. Essays in honour of Professor Eguzkitza. Leioa : EHU. 397-416.

Heath, Jeffrey. 1972. « Genitivization in Complement Clauses », ASJU 6 :46-66.

Holmer, Arthur. 1999. « An active analysis of Basque ergativity », Fontes Linguae Vasconum 31, 189-225.

Lafitte, Pierre. 1944 [1962]. Grammaire basque (Navarro-Labourdin littéraire). Donostia : Elkar.

Laka, Itziar. 1993. « Unergatives that Assign Ergative Case, Unaccusatives that Assign Accusative ». J.D. Bobaljik & C. Phillips (arg.), Papers on Case and Agreement I, MITWPL 18. Cambridge, Mass. : MITWPL. 149-172.

—. 1995. « Thetablind case : Burzio’s generalization and its image in the mirror ». E. Reuland (arg.), Arguments and Case. Explaining Burzio’s generalization. Amsterdam/Philadephia : John Benjamins. 103-129.

—. 2006a. « Deriving split-ergativity in the progressive ». A. Johns et al. (arg.), Ergativity. Dordrecht : Springer. 173-195.

—. 2006b. « On the nature of case in Basque : structural or inherent ? ». H. Broekhuis et al. (arg.), Organizing grammar. Berlin : Mouton de Gruyter. 374-382.

Levin, Beth. 1983. On the Nature of Ergativity. Doctorego tesia, MIT, Cambridge, Massachusetts.

Manterola, Julen. 2004. « Datiboaren Lekualdatzeaz ». EHUko eskuizkribua, Gasteiz.

Mitxelena, Luis & Ibon Sarasola. 1989. Orotariko Euskal Hiztegia (II-IV). Bilbo, Euskaltzaindia.

Ortiz de Urbina, Jon. 1987. « Kasu ezarketa eta ez-ergatibitatea euskaraz ». P. Salaburu (arg.), Sintaxi arazoak. Donostia : EHU. 35-48.

—. 1989. Parameters in the Grammar of Basque. Dordrecht : Foris.

—. 1991. « Deskripapenetatik azalpenetara euskal gramatikan ». A. Arejita (arg.), Euskal Sintaxiaz. Bilbo : Labayru. 11-27.

—. 2003a. « Semiauxiliary verbs ». J.I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), A Grammar of Basque. Berlin : Mouton de Gruyter.

—. 2003b. « Impersonal clauses ». J.I. Hualde y J. Ortiz de Urbina (arg.), A Grammar of Basque Berlin : Mouton de Gruyter.

Oyharçabal, Beñat. 1992. « Structural Case and Inherent Case Marking : Ergaccusativity in Basque ». J.A. Lakarra eta J. Ortiz de Urbina (arg.), Syntactic Theory and Basque Syntax. Donostia : Gipuzkoako Foru Aldundia. 309-342 .

Rezac, Milan. 2007a. « (Structural) Ergative in Basque », MITko Workshop on Ergativity-n (2007-10) emandako hitzaldiko adibidetegia. Lehen atala.

—. 2007b. « Absolutive displacement in Basque », MITko Workshop on Ergativity-n (2007-10) emandako hitzaldiko adibidetegia. Bigarren atala.

—. 2007c. « Last-Resort Dependent Case », MITko Workshop on Ergativity-n (2007-10) emandako hitzaldiko adibidetegia. Hirugarren atala.

—. 2008. « The syntax of eccentric agreement : The Person Case Constraint and Absolutive Displacement in Basque ». Natural Language and Linguistic Theory 28-1, 61-106.

—. Ale honetan. « Person restrictions in Basque intransitives ».

Rijk, Rudolph P.G. de. 2003. « Antipasiboak euskaran ». J.Mª. Makazaga eta B. Oyharçabal (arg.), Euskal gramatikari buruzko eta literaturari buruzko ikerketak XXI. mendearen atarian. Iker-14 (I). Bilbo, Euskaltzaindia. 385-394.

Salaburu, Pello. 1987. « IS-aren mugimendua ». P. Salaburu (arg.), Sintaxi Arazoak. Donostia-San Sebastián, UPV/EHU. 65-79.

Zabala, Igone. 2004. « Los predicados complejos en vasco ». E. Pérez Gaztelu, I. Zabala eta Ll. Gràcia (arg.), Las fronteras de la composición en lenguas románicas y en vasco. Donostia, Deustuko Unibertsitatea. 445-534.

Haut de page

Notes

1  Ikusi, adibidez, Aurrekoetxea eta Bidegainek (1993) eta Aurrekoetxeak (1996) osatutako ezaugarri-zerrendak.

2  Honakoak nabarmenduko nituzke: Levin (1983), Ortiz de Urbina (1987 1989), Oyharçabal (1992), Laka (1993 1995 2006), Fernández (1997), Holmer (1999), Aldai (2006), Albizu (2007) eta Rezac (2007abc).

3  Albizu (2007) eta Rezac (2007abc) lanek biltzen eta laburbiltzen dituzte ondoen fenomeno horiek.

4  Ikusi 4. oin-oharra.

5  Hala ere, nagusi da gure artean ergatiboa egiturazko kasua delako ustea (ikusi, besteak beste, Ortiz de Urbina 1989, Fernández 1997, Laka 1993, 1995). Oraindik orain Albizu (2007) eta Rezac (2007ab) lanek ebidentzia sendoa eman dute hurbilketa semantikoaren aurka.

6  Betiere oso modu lausoan definituta, zeren bitartekoak ez ezik kanpo- zein barne-kausazko egiletasunak ere (alegia, kurritu, bazkaldu vs. funtzionatu, zurrungatu) batu behar dituzte.

7  Era honetako datuen aipamena ugaritzen joan da azken urteotako gramatika lanetan (Albizu 2007, Albizu eta Fernández 2006, Etxepare 2003, Euskaltzaindia 1995, Zabala 2004). Bitxikeria izan ala ez, oso handia da haien garrantzi teorikoa, zeren argudio sendoa ematen digute ERGa egiturazko kasua delako hipotesiaren alde (ik. Albizu 2007 honen inguruan).

8  Ondo aztertzeke dago aldaerak diatopikoak, diastratikoak edo idiolektalak diren. Ereduzko Prosa Gaur corpusean arakatzen hasita, berehala ohartzen gara zenbait egilek aukera biak darabiltzatela: adibidez, merezi du –tzea(k) Pello Zabalaren Naturaren mintzoa liburuan.

9  Horrek interes teoriko handiko asimetria sortzen du sisteman -TZEA perpaus konpletiboen eta DetS-en artean.

10  Aditzarekiko hurrenkerak subjektuan izan dezakeen eraginaz, ikus 2.4 atala.

11  Albizu (2004), Albizu eta Fernández (2002, 2006), Artiagoitia (2000, 2001ab), Zabala (2004).

12  Eskerrak eman nahi dizkiot Beatriz Fernández lankideari garrantzizko puntu hau gogorarazteagatik.

13  Zenbait lanek Gramatika Sortzailearen ikuspuntutik aztertu dituzte egitura hauek. Honakoak dira: Hualde (1988), Ortiz de Urbina (1989), Albizu (2001) eta Rezac (2007abc).

14  Euskaltzaindiak (2001) salbuespen bat, OEHn (IV:305) jasotako Zaitegiren lotu behar diogu aipatzen du.

15  Egia esanda, laugarren bat ere aipatzen du Goenagak (2006), zehazki, bide partikula modalarenaren balio berdintsua izatea, hau da, ondorengo adibidean antzeman daitekeena: (i) Larunbata iluntzen hasia izan behar zuen (P. Ezkiaga 0008) [Goenaga (2006:401)]

16  Balio aspektualak ez dauka zerikusirik kontrastean, ondorengo ari-dun adibideek erakusten duten bezala —beste ikuspuntu baterako, ikusi Ortiz de Urbina (1993 2003b): (i) Hobeto ezagutzen ari dira (elkarkaria) (ii)?Donostiara eramaten ari da arraina une honetan (inpertsonala)

17  *Edun-en definizio morfologikoa sinplifikatzen ari naiz hemen. Zehaztasun gehiago nahi dituenak jo dezala Albizu (2002) eta Fernández (2004) lanetara.

18  Arregirenak (2001; Arregi eta Nevins 2008) eta batez ere Fernándezenak (2001 2004; Fernández eta Ezeizabarrena 2001) eta Rezacenak (2007b 2008 ale hau) ditugu gaiaren inguruko lan nagusiak. Gaian interesa duenak erreferentzia ugari aurkituko ditu azken bi ikertzaileen lanetan.

19  NOR-NORI aditzetako lekualdatzeak oso erabilera-esparru mugatua dauka, Gipuzkoako ipar goi-nafarreraren hizkereretako (Hondarribia, Irun eta Oiartzun, gutxienez) ezaugarria delako. Arruntagoa da NOR-NORI-NORK aditzetakoa, aurreko eremuan ez ezik Bizkaiko ekialdeko kostaldean (adibidez, Lekeition) eta Lapurdiko hegoaldean (esaterako, Saran) ere erabiltzen direlako.

20  Auzi honen inguruan hausnarketa interesgarria egin ondoren, Fernándezek (2004:102-103) ABS komunztaduraren alde argudiatu zuen. Argi-itzalak dauzkan arren, erakargarria da arrazoibidea.

21  NOR-NORI jokoa galtzeko joera erakusten duen fenomeno hau barreaiatu samar agertzen zaigu Bizkaian, Gipuzkoan eta agian Nafarroan barrena. Rezac-ek (2008, 18. oin-oharra) Ondarroa, Tolosa, Legazpi, Errenteria, Zarautz eta Lizarrako hiztun gazteengan aurkitu ditu.

22  Etxeparek berak (2003a:172) ohartarazten duenez, litekeena da salbuespenak izatea eta horien azpian aditzon NOR-NORK erabilerak edukitzea, esaterako, Tontoak bezala ibili gaituzte, Lana hasi du eta abar.

23  Ikusi 24. oin-oharra.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Pablo Albizu, « Euskararen kasu-sistema ergatiboa ala ergatiboak ? Ergatibotasunaren azterketa dialektologiko baterako lehen urratsak », Lapurdum, 13 | 2009, 7-29.

Référence électronique

Pablo Albizu, « Euskararen kasu-sistema ergatiboa ala ergatiboak ? Ergatibotasunaren azterketa dialektologiko baterako lehen urratsak », Lapurdum [En ligne], 13 | 2009, mis en ligne le 15 avril 2013, consulté le 25 juillet 2017. URL : http://lapurdum.revues.org/1932 ; DOI : 10.4000/lapurdum.1932

Haut de page

Auteur

Pablo Albizu

UPV/EHU
pablo.albizu@ehu.es

Haut de page

Droits d’auteur

Albizu P. | IKER

Haut de page
  • Logo Iker
  • Revues.org