Navigation – Plan du site

Hiru aditz aurrizki zahar 16. mendeko testuetan.

A propos de trois anciens préfixes verbaux dans les textes du 16e siècle
Bernard Oyharçabal
p. 45-62

Résumé

En basque le marquage de la subordination des phrases conjuguées se réalise au moyen d'affixes se joignant aux formes personnelles des verbes. Ces affïxes sont soit des suffixes, diachroniquement issus de marqueurs casuels, soit des préfixes, lesquels sont reliés à la particule d'affirmation positive bai ‘oui’. Dans ce second cas, il s'agit de ba- ‘si’ qui marque les protases de conditionnel, et bait- qui est un complémenteur utilisé dans diverses constructions, et qui peut prendre parfois une valeur causale. Il est proposé dans l'article, d'y joindre également b(e), qui est utilisé à l'impératif lorsque le sujet est de 3e personne, bien que ce morphème soit d'ordinaire analysé comme appartenant au paradigme des préfixes modaux-temporaux (d-, z-, l).
La vieille langue a laissé le témoignage dans les dialectes labourdins et bas-navar-rais d'autres préfixes issus du marquage énonciatif ou modal. Ils sont associés à l'expression de la condition (alba-), de la prescription (albait-), ou du souhait (ai-). Ces préfixes, parmi lesquels les deux premiers surtout ont pris rapidement une allure archaïque, sont inconnus dans la langue moderne, et ont toujours eu, avant même de disparaître, une position plus ou moins marginale.
Seul Lafon dans sa thèse sur le verbe au 16e siècle avait prêté attention jusqu'ici à ces morphèmes. Aussi l'article reprend-il les données de manière exhaustive en se fondant sur les textes du 16e siècle, et plus précisément de ceux de Liçarrague et Etchepare, car lesdits préfixes n'apparaissent dans aucun autre texte du 16e siècle.
Chacun d'eux est successivement examiné, en indiquant les conditions morpho-syntaxiques régissant son emploi, et sa valeur. Tous les exemples rencontrés sont cités suivant le classement des formes verbales préfixées. Pour chacune des formes employées par Liçarrague, et extraites de la traduction du Nouveau Testament, nous produisons la version française proposée par le catéchisme de Genève publié en 1564, car il restitue de fort près le principal texte source qu'a dû utiliser Liçarrague (la source précise n'est pas connue). Chaque fois que la forme préfixée est également traduite dans la version de Haraneder, nous joignons à titre de comparaison cette version. Bien que postérieure d'environ 170 ans, puisque datée de 1740, elle est la plus proche dans le temps de celle de Liçarrague. Ainsi peut-on mettre en évidence que dès le 18e ces morphèmes semblent avoir disparu de la langue, le cas de ai-, cependant, méritant une examen particulier de ce point de vue.

Haut de page

Texte intégral

1Adizkera jokatuetan agertzen diren elementuen artean, luzaz, euskal gramatikariek ez dituzte elkarretarik berezi, aditz jokadurari berari dagozkion markak eta mendera-kuntzari dagozkionak. Hobeki errateko, aditzaren beraren jokadurako fiexio gisa azter-katu izan dituzte menderagailu batekin agertzen diren adizkerak, morfologiaren eta joskeraren arteko aldea kontuan hartu gabe. Ikuspegi horren ondorio adierazgarriene-tarik bat da Humboltek (1817) euskal partizipioez erran zuena, harentzat perpaus erla-tibo libroen adizkerak (dakidana) baitziren egiazko partizipioak, ideia bera errepikat-zen zuelarik haren ondotik A. d'Abbadiek (1836) ere.

2Perpaus jokatuetan menderagailu gisa baliatzen ditugun morfemek bi ezaugarri dituzte : lehenik, orain gogorarazi dugun bezala, adizkera jokatuari lotzen zaizkio, harekin morfologian bat egiten dutelarik ; bigarrenekorik, hizki gisa agertzen dira : edo atzizki gisa, edo aurrizki gisa.

3Euskara tipologikoki hizkuntza posposizionala denaz geroz, ez da harrigarria atzizki gisa agertzea menderagailuak. Are gehiago, azterketa diakronikoak egin dituz-ten autoreek kontsideratu izan dute, atzizki menderagailuen oinarrian agertzen den -(e)n, hain segur, kasu marketarik heldu dela. Genitiboari dagokiola baieztatu dute Gavelek (1929) eta N'Diayek (1970), inesiboari, berriz, de Rijkek (1972) eta Jacobsenek (1977), morfo-fonologia kontuan harturik. Dakigun bezala atzizki hura da kausitzen erlatiboetan, zeharkako galderetan, perpaus subjonktiboetan, bai eta, beste zenbait atzizki harturik, beste forma askotan ere, agerian ((e)n-ean, (e)n-etik,...).

4Halere, menderagailu guziak ez dira atzizki, baititugu beste batzuk aurrizki moduan agertzen zaizkigunak. Hauek diakronikoki ez dira kasu paradigmari lotuak, baina enontziazioari, eta bereziki baieztapen markatzaileari (Lafon 1966). Hor ditugu. alde batetik, ba- baldintzetako protasietan euskalki guzietan baliatzen dena, eta bes-tetik, bait- egun ekialdeko euskalkietan bereziki baliatzen dena, baina 16. mendean bizkaieraz ere agertzen dena bai(st)- forman.

5Beste aurrizki bat sar daiteke sail horretan. usaian gramatikariek horrela egiten ez badute ere : inperatiboan agertzen den b(e)- aurrizkia, hain zuzen. Gutiz gehienetan, b(e)- aurrizkia aurkezten da d-, z-, eta l- denbora-moduzko aurrizkiak agertzen diren tes-tuinguru morfologikoan, eta horregatik paradigma berean sartua izan da. Ez du iduri. haatik, egoki dela horren egitea, ezen aurrizki horren ezaugarri sintaktikoak kontuan hartzen badira, argi eta garbi ikusten da menderagailuen bereizgarriak dituela, eta ez denbora-moduzko markatzaileen(a)k. Bi argumentu eman daitezke honen erakusgarri :

- b(e)- aurrizkiak ez ditu onartzen forma alokutiboak ;
- b(e)- aurrizkiak ez daiteke ager beste rnenderagailu batekin batean (aur-rizkia edo atzizkia izan dadin).

6Bi ezaugarri horiek menderagailuek badituzte, ez, aitzitik, denbora-moduzko mar-katzaileek. Bestalde morfologikoki ere ez dirudi b(e)-, arras, d-, z-, eta /- denbora-moduzko aurrizkiekin pareka daitekeela. Alabaina, 18. eta 19. mendeko lapurterazko testuetan inperatiboko aurrizkia, hastean marka pertsonala duten adizkerekin ere aur-kitzen da. Adibidez, nihork ez bezaitzate kondena dio Haranederrek (Kolos. 2, 16), adizkera horretan be-, z- pertsona-aurrizkia duen zaitzate adizkerari lotua izanik. Dakigun bezala, hori guziz ezinezkoa denbora-moduzko aurrizkiekin, hauek aitzinean pertsona markarik ez duten adizkeretan baizik ez baitaitezke ager, salbuespenik gabe (*dazaituzte). Beraz, hirugarren argumentu hau ere eman daiteke, b(e)- aurriziki men-peratzaileen artean sartzeko :

  • 1  Testu hau Donostiako udako ikastaroetan emanikako hitzaldi bati dagokio. Gaia : Euskararen his-tor (...)

- b(e)- aurrizkia erabilia izan da zenbait euskalkitan pertsona-aurrizkiak zituzten adizkerekin ere.1

  • 2  Beste baldintza da aditz ergatibodunetan absolutiboa lehen edo bigarren pertsonakoa ez izatea. eus (...)

7Aurrizki menderatzaile bat inperatiboan agertzea ez da batere harrigarri. Lehenik, hizkuntza anitzetan defektiboak direlakotz inperatiboko formak, bereziki 2. pertsona subjektua ez den formetan (gaur egun euskalki gehienetan b- aurrizkia agertzeko betea izan beharden baldintzetarik bat2) ; bigarrenekorik euskara zaharrak gisa bereko leku-kotasunak ematen dizkigulakotz.

8Hain zuzen ere, Etxepareren olerkietan eta Leizarragaren itzulpenetan oinarrituz, lekukotasun horiek aurkeztuko ditugu hemen hiru aurrizki bereziki aztertuz : alba-, albait- eta ai-. Aipamen guti izan dute aurrizki horiek gure gramatiketan, salbu Lafonen tesian (1943 : 477-78, 491-495), eta horregatik denen biltzera eta sailkatzera entseiatu gara.

  • 3  Joan den mendearen ondarrean, bai van Eysek, bai Dogsonek, Schuchardtek eta Vinsonek erc nahi ukan (...)

9Beraz, hiru aurrizkiak aldizka aurkeztuko ditugu, aldi bakoitz haien agertzea muga-tzen duten baldintza morfosintaktikoak zehaztuz, bai eta haien balioa ere. Aipuak ema-nen ditugu, Leizarragarenen ondotik 1564eko Genèveko testamentu berriaren frantse-sezko testua ere eskainiz, bai eta Haranederren itzulpena ere (aditz forma bera itzulia denean bederen). Frantsesezko testu hori zergatik hartu dugun argi da : Leizarragak frantses testua izan zuen eredu bere itzulpena egiterakoan (Ruiz Arzallus 1991), eta 1564eko argitalpen bat harturik, pentsa dezakegu Leizarragak erabili zuen bertsioa izan gabe ere, ez zatekeela biziki urrun3. Hala erakustera ematen ere dute hemengo itzulpenek. Haranederren erreferentzia aukeratu dugu, denboran hurbilena baitzen. Ordean, 170 urteko aldea bada bi itzulpenen artean, eta kontuan izanik jatorrizko bert-sioak ere ez zirela berak, ez dezakegu konparantza horretarik ondorio handiegirik atera. Halere, konparantzak aurrizkien galera agerian emateko balio duela uste dugu.

1. ALBA- aurrizkia

10Alba- aurrizkia hiru aldiz agertzen da Leizarragaren testuetan, eta sei aldiz Etxeparerenetan.

  • 4  16. mendean, ahal morfema iraganari ez dagokion egoera bati buruz baliatzen denean ez da izan e do (...)

11Adizkera trinkoekin (erran, egin, *edun) eta adizkera laguntzaileekin aurkitzen da. Azken kasu honetan, adibideen arabera behintzat, aditz lexikala aspektu markaduna bada, aspektu burutua izan behar du. Hots, ez dugu aurkitzen alba- aurrizkia, aditz lexikalak -tzen (edo are gutiago -tuko) aspektu marka dakarren kasuetan4.

12Alba- duten adizkera trinkoak, eta *edin eta *ezan laguntzaileak, hipotetikoan dira. salbu kasu batean, eta orduan partizipio perfektuarekin erabilia da (ik. (1)).

13Subjektuak lehen (4, 9), bigarren (5, 7) edo hirugarren (1, 8) pertsonak izan dai-tezke.
Alba aurrizkia al+ba morfemez osatua da, eta haren balioa elkarketa horri dago-kio : alde batetik. ahala eta. beste aldetik. baldintzako suposizioa adierazten baitu, hala nola ahal ba- erabiltzen delarik. (3) adibidean ikus daiteke nola Leizarragaren egin alba dadi dioenean (Errom. 12,18), eguin ahal badadi ematen duen Haranederrek, bi formen baliokidetasuna agerian emanez. Adibide anitzetan, halako agiantza kutsu bat badute adibideek. supositiboarekin maiz gertatzen den bezala (cf. balinba).

14Ikusirik aurrizkiak metatzen dituela haren barnean agertzen diren bi morfemen balioak, batek galde egin dezake ea egiazki aurrizki baten aitzinean gauden. Alabaina hegoaldeko testuetan guziz hedatua izan da al eta ba- modu berean elkarri loturik eta aditzari erantsirik baliatzeko ohitura, bai testu zaharretan, bai eta, adibidez, Larramendiren gramatikan ere. Eta haien kasuan alba ez da aurriki gisa kontsidera-tzen, baina bi morfema desberdin gisa. Zergatik ez gauza bera egin hemen ? Arrazoi bakar batengatik : ez Leizarragak eta ez Etxeparek ez dute sekula silaba bakarreko eta aspiraziorik gabeko formarik erabiltzen ahal adierazteko, salbu alba- morfoarekin. Auziaren trinkatzeko bide segura izanen genuen, agertu izan balira ezezkako adibi-deak. Orduan, ezen. ikusiko zen ez non agertuko zen : alba- aurrizkiaren aitzinean (ezalba-), ala ba- aurrizkiaren aitzinean (al ezba). Lehen kasuan, argi geldituko zen alba morfema konplexua izanagatik bat zela, hala nola gertatzen baita albait- morfe-marekin (ik. §2); bigarren kasuan, alderantziz, frogaturik geratuko zen bi morfemak zirela, hegoaldeko tradizioan gertatzen den bezala. Zorigaitzez ezezkako adibiderik ez dugu aurkitu, eta, beraz, frogabide hori ezin baliatuzkoa dugu hemen.

15Erran behar da. ordean, gure testuetan ahal morfema agertzen dela supositiboetan, eta beraz ez dezakegula pentsa ahal supositiboetan hartzen duen forma dela al. Hona Leizarragaren bi adibide :

Baina deus ahal badaguic (Mark. 9, 22)
Baldin hori sinhets ahal badeçac (Mark. 9, 23)

16Segurtamenik ez badugu ere, horrek alba- bestelako formatzat hartzera bultzatzen gaitu, hala nola egin baitzuen Lafonek (1943) ere.

1.1. ALBA aurrizkia aditz jokabide perifrastikoan.

17• ALBA + *EDUN [+HIP].

18ALBALUTE : egin albalute

19(1) Eta eguna ethorri cenean, herria etzeçaten eçagut : baina portu itsas adar çuen bati ohart cequizquion, hartara, eguin albalute, vncia egotzi aiher ciraden. (Apos. eg. 27, 39)

1564ko Genèveko biblia : Et le iour venu ils ne cognurent point le pays : mais apperceurent un golphe ayant riuage, auquels ils deliberoyent ietter le nauire s'ils eussent pu.

Haraneder : eta gogo çuten untciari han joaracitceco, ahal baceçaten

20• ALBA + IZAN [+HIP].

21ALBALIZ : izan albalitz

22(2) Ceric cen bada çuen dohainontassuna ? ecen testificatzen drauçuet, baldin possible içan albaliz, çuen beguiac idoquiric eman cendrauzquedetela. (Galat. 4, 15)

1564ko Genèveko biblia : Quelle estoit donc vostre beatitude ? car ie vous porte temoignage que s'il eust este possible, vous eussiez arrache vos yeux, & les m 'eussiez donnez.

Haraneder : Non da bada orduco çuen dohatsutasuna ? Ecen lekhukotas-sun hau errenda dieçaqueçuet, possible içan balitz çuen beguiac iraciric emanen cinarozquitedala.

23ALBA + *EDIN [+ ORAIN].

24ALBADADI : egin albadadi

25(3) Eguin albadadi, çuetan den becembatean. guiçon guciequin baquea duçuen. (Errom. 12, 18)

1564ko Genèveko biblia :Si se peut faire, en tant qu 'en vous est, ayez paix avec tous hommes.

Haraneder :Eguin ahal badadi eta çuen baitan dagoen guçiaz, duçuen baquea guiçon guciequin.

26• ALBA + *EDIN [+HIP].

27ALBANENGIDIO : parti albanengidio

28(4) Parti albanenguidio harc ezluque pareric/Alavana nic ezticit hayn hon deriçadanic. (Amorosen partizia)

29• ALBA + *EZAN [+HIP].

30ALBAHEZA : eskusa albaheza

31(5) Vercen gaztigari inçan oray adi gaztiga/Pena honez orhit eta hangoa ezac cogita/Hebengoaz vercecoa albaheça escusa/Vnsa enplegatu duquec heben eure denbora. (Mossen Bernat echaparere cantuya)

32ALBANEZA : itzul albaneza

33(6) Elas yzul albaneça yragan den denbora/Segur oray enyqueci dudan gogoan veharra. (Amorosen partizia)

1.2. ALBA aurrizkia aditz jokabide trinkoan. :

34• ALBA + EGIN [+ORAIN].

35ALBADAGIK

36(7) Albadaguic ioan adi eliçara goycian/leyncoari han gomenda bere eche saynduyan. (Doctrina Christiana. Goycian)

37• ALBA + *EDUN [+ORAIN].

38ALBADITU

39(8) Hirur gauça albaditu ehorc ere eguiaz/Nola ere hil vaytadi doha saluamenduyan. (Doctrina Christiana, Harmac eryoaren contra)

40• ALBA + ERRAN [+HIP].

41ALBANERRA

42(9) Albanerra eguya nyc dut pena handia/Secretuqui minça guiten bioc othoy may-tia. (Amorez errequericia.)

2. Albait- aurrizkia.

43Albait- aurrizkia alba- baino gehiago agertzen da 16. mendeko testuetan. Leizarragaren testuetan 27 adibide bildu ditut, eta 8 Etxeparerenetan.

44Albait- aurrizkia morfologikoki aitzinekoaren irudikoa da, ezen elkarretaratzen ditu al morfema eta aditz aurrizki bat, kasu honetan ez ba- supositiboa, baina bait-. Haatik, guziz desberdina da semanukoki : al morfemak ez du ahalezkoa deusetan adierazten, eta aurrizkia agintera irudiko perpausetan agertzen da, Lafonek. horrengatik, prescriptif deitu baitzuen. Bestalde, albait- ez da edozein alditako adizkerekin baliatzen. baina hipotetikoan direnekin bakarrik.

  • 5  Oihenartek 384. errefrauan albai(t)- forma erabili zuen : Otsoa lagun duanean. albaihu hora sai-he (...)

45Albait- bi formatan agertzen zaigu : diptongoa hetsiz darabil kasik beti Leizarragak (albeit-), hetsi gabe Etxeparek (albait-)5. Aldaketa hori guziz ezaguna da bait morfe-maren kasuan.

46Albait- morfema konposatua bada, aurrizki bakarra da. Hori erakustera ematen digute ezezkoan diren hamar bat adibideek (salbuespenik gabe). Horrelakoetan ez morfema albait- aurrizkiari juntatzen zaio (ez bait- morfemari) : eta campoetan dira-denac ezalbeilitez hartan sar (Luk. 21, 21).

47Lafonek oharrarazi zuen albait- noiz baliatzen zen : pour exprimer un ordre dont l'exécution n'est subordonnée à aucune condition et doit avoir lieu immédiatement.. Quand le verbe est au prescriptif, I'exécution du procès voulu, ordonne par le sujet parlant n'est pas rapportée au présent immédiat : tantôt, subordonnée à l'accomplissement d'un autre procès qui n'est pas d'ores et déjà realise, elle concerne de ce fait l'avenir, tantôt elle dépasse et déborde le moment présent parce que le verbe exprime une prescription permanente. qui peut être catégorique ou subordonnée elle-même à une condition. (1943 : 491)

48Lafonek errana adibide gehienetan egiaztatzen da. Adibidez :

49• - Perpauseko subjektua (edo beste osagai argumental bat), solas ingurumenaz beste egoera bati dagokion erlatibo libro batek gorpuzten du (cf. (35), (36), (37)), edo erlatibo korrelatu batek (cf. (20), (24), (34), (39)) :

Orduan Iudean diradenec ihes albeileguite mendietarát (Luk. 21, 21) ;(37).

Eta norc-ere nahi vkanen baihau bortchatu lecoa baten eguitera, albeitin-doa harequin biga. (Mat. 5, 41) ; (34).

50• - Agindua denbora markatzaile bati lotua da eta honek haustura markatzen du solas ingurumenaren aldetik. Denbora markatzailea izan daiteke : denborazko perpaus menderatua (cf. (17), (18), (22), (23), (25), (42) (43)), edo denborazko izen sin-tagma hala nola bertze aldian (cf. (19)), egun hartan (cf. (21)), orduan (cf. (43)) :

lgor deçadanean Artemas hiregana edo Tychique. diligenta albeitendi ene-gana ethortera Nicapolisera (Tito 3, 12) ; (17).

Aleguera albeitzinteizte egun hartan, eta bozcarioz iauz. (Luk. 6, 23) ; (21).

51• - Agindua baldintza baten konplitzeari darraio (cf. (28), (41)) :

Eta orduan baldin nehorc badarraçue, Hund hemen Christ. edo. Hard han : ezalbeitzineçate sinhets. (Mark. 13, 21) ; (28).

52Hala ere. ez dirudi Lafonek azpimarratu puntu, hori ezin besteko baldintza dela albait- enplegatzeko. Alabaina Etxepareren testuetan badira adibide batzuk aipatu azterbideari bizkar ematen diotenak. Horrela Potaren galdacia olerkian dialogoak zuzenean ekarriak dira, eta hala-hala andereak pot galdez dagokionari erranak (ik. (30), (33)) :

Horrelaco hiz gaixtoric niry eztarradala/Vercer erran albaytiça enuc vste duyana. (Potaren galdacia.) ; (33).

53Nekez holako adibide baten kasuan erran daiteke agindua solas egoeratik kanpo kokatzen dela.

54Dena dela ongi azpimarratu behar da albait-ekilako inperatiboak eta bestelakoak ez direla banaketa konplementarioan. Koordinazioa gertatzen denean, ikus dezakegu batzuetan a/frm-ekilako formak koordinatzen direla (ik. adibidez (15), (16), (22),...), eta beste batzuetan, berriz, inperatibo arruntak (ik. (10), (26), (33),...). Hona bi koor-dinazio moten adibide bedera :

Eta gauça hauc eguiten has ditecenean, chuchent albeitzinteizte, eta goiti albeitzinçate çuen buruäc, ecen hurbiltzen da çuen redemptionea. (Luk. 21, 28) ; (22).

Eta hatzamanic eramanen çaituztenean etzaretela aitzinetic ansiatan cer erranen duçuen, eta ezalbeitzineçate medita (Mark. 13, 11) ; (26)).

55Albait- aspektu markarik ez dakarten adizkerekin agertzen da : edo *edin eta *ezan aditz laguntzaileei loturik aditz nagusiak aspektu markarik ez izanez, edo adizkera trin-koekin. Bi baldintza badira albait- agertzeko :

  • adizkera hipotetikoan izan behar da ;

  • subjektua 2. edo 3. pertsona izan behar da.

56Ohar bedi subjektua 2. pertsona denean ere hipotetikoa agertzen dela albait-aur-rizkiarekin. eta ez orainaldiko adizkera bat. Beraz kontraste garbia dugu puntu horre-tan inperatibo arruntekin : so afbaitegi (= so egin ezak), utzi albainenzak (= utzi nazak), albeitindoa (= (h)oa), etab.

2.1. Albait- aurrizkia aditz jokabide perifrastikoan.

2.1.1. Albait- aurrizkia *edin aditz laguntzailearekin.

57• ALBAIT + LEDI : ALBAILEDI

58- albailedi segura

59(10) Vercen gayçaz cençacia çuhurcia handi da/Yzterbegui duyen oro nitan vedi gaz-tiga/Abantallan dabilela albayledi segura. (Mossen Bemat echaparere cantuya)

60- ezalbeiledi jauts

61(11) Eta etche gainean datena, ezalbeiledi iauts deusen bere etchetic eramaitera. (Mat. 24, 17)

1564ko Genèveko biblia : Et celuy qui sera sur la maison ne descende point pour emporter aucune chose de sa maison.

Haraneder : etche gaiñean ditequena ez bedi jauts etchetic deussen eramaterat

62(12) Eta etche gainean datena. ezalbeiledi iauts etcherat, eta ezalbeiledi sar deusen bere etchetic eramaitera. (Mark. 13, 15)

1564ko Genèveko biblia : Et celuy qui sera sur la maison, ne descende point en la maison. & n'y entre point pour emporter aucune chose de la maison.

Haraneder : etche gaiñean dena ez bedi jauts etcherat, ez barnerat sar, cer-bait eramateco guraz.

63- ezalbeiledi itzul

64(13) Eta landán datena, ezalbeiledi guibelerat itzul bere abillamenduén hartzera. (Mat. 24, 18)

1564ko Genèveko biblia : Et celuy qui est au champ, ne retourne point en arriere pour emporter les habillemens.

Haraneder : eta larrean içanen dena ez bedi bihur bere arrobaren hartcerat.

65(14) Eta landan datena ezalbeilediguibelerat itzul, bere abillamenduaren hartzera. (Mark. 13, 16)

1564ko Genèveko biblia : Et celuy qui sera au champ, qu'il ne retourne point en arriere pour emporter son vestement.

Haraneder : eta landan ditequena ez bedi bihur guibelat bere tresnen hart-cerat.

66(15) Egun hartan etche gainean datena, eta bere ostillamendua etchean badu, ezalbeiledi iauts haren eramaitera : eta landan dena, halaber ezalbeiledi itzul guibelecoetara. (Luk. 17, 31)

1564kn Genèveko biblia : En ce jour-la qui sera sur la maison, & aura son mesnage en la maison, qu'il ne descende point pour l'emporter : & qui sera és champs, semblablement ne retourne point à ce qui lui est laissé derriere.

Haraneder : Ordu hartan etche gaiñean ditequena eta bere mubleac etchean dituena, ez bedi jauts hequien eramaterat ; eta landan ditequenaez bedi bihur guibelat.

67• ALBAI (T) + LITEZ : ALBAILITEZ

68- retira albeilitez, ezalbeilitez sar

69(16) : Orduan Iudean diradenéc ihes albeileguite mendietarat : eta haren artecoac retira albeilitez : eta campoetan diradenac ezalbeilitez hartan sar. (Luk. 21, 21)

1564ko Genèveko biblia : Alors que ceux qui sont en Iudée, qu'ils s'en-fuyent aux montagnes : & ceux qui sont au milieu d'icelle, qu'ils se retirent : & que ceux qui sont és champs n'entrent point dedans icelle.

Haraneder : Orduan Judean direnec ihes eguin beçate mendietarat eta her-riaren erdian direnac biohaz urrun eta ingurutaco herritan direnac ez dai-tecela hartan sar.

70• ALBAIT + (H) ENDI : ALBEITENDI

71- diligenta albeitendi

72(17) : Igor deçadanean Artemas hiregana edo Tychique, diligenta albeitendi enegana ethortera Nicapolisera : ecen han neguaren iragaitera deliberatu diát. (Tite 3. 12)

1564ko Genèveko bihlia : Quand j'enuoroyeray vers toy Artemas ou Tychique. diligente-toy de venir vers moy à Nicopolis : car i'ay deliberé de faire là mon hyuer.

Haraneder : Igorri darotçuquedanean Artemas eta Tichique, khecha çaite eneganat etftorcerat Nicopoliserat, ecen han iragan gogo dut negua.

73- orhoit albeitendi

74(18) Eta erran cieçón Iesusi, Orhoit albeitendi niçaz, Iauna, ethor adinean eure resumara. (Luk. 23,42)

1564ko Genèveko biblia : Et disais a iesus, Seigneur aye memoire de moy quand tu viendras en ton regne.

Haraneder : Guero Jesusi erraten cioten : «Jauna, orhoit çaite nitaz çure erresuman sarthu çahezauenean.

75• ALBAIT + ZINTE : ALBAITZINDE

76-mintza albaizinde

77(19) : Etay lelo rybay lelo pota franco vercia vego/Andria minça albaycinde verce aldian emiago. (Etchepare, Potaren galdacia)

78• ALBAIT + ZINTEZTE : ALBAITZINDEZTE, ALBEITZINTEIZTE

  • 6  Hemen dakargun adibidea (20) eztabaida baten sorburua gertatu da euskal filologian. Ikus daite-kec (...)

79- ilki albaitzindezte6

80(20) Eta cein-ere etchetan sarthuren baitzarete, han çaudete, eta handic ilki albaitzindezte (Luk. 9, 4)

1564ko Genèveko biblia : Et en quelconque maison que vous entriez, demeurez-y, & vous en allez de la.

Haraneder : Cein ere etchetan sarthuco baitçarete, han egon çaitezte eta ez çaiteztela ilkhi handic

81- alegera albeitzinteizte

82(21) Aleguera albeitzinteizte egun hartan, eta bozcarioz iauz. (Luk. 6, 23)

1564ko Genèveko biblia :Esiouissez-vous en ce jour-la, et sautez de ioye.

Haraneder : Orduan çaitezte aleguera eta bozcaria.

83- xuxent albeitzinteizte

84(22) Eta gauça hauc eguiten has ditecenean, chuchent albeitzinteizte, eta goiti albeit-zinçate çuen buruäc. (Luk. 21, 28)

1564ko Genèveko biblia : Or quand ces choses commenceront à ce faire : dressez-vous en haut, & leuez vos testes.

85- ezalbeitzinteizte izit

86(23) Eta ençun ditzaçuenean guerlac eta seditioneac ezalbeitzinteizte icit (Luk. 21, 9)

1564ko Genèveko biblia : Et quand vous orrez des guerres & seditions, ne vous espouantez point.

Haraneder : Adituco duçuenean, bada, mintçatcen guerlaz eta albora-menduz, ez çaiteztela espanti.

2.1.2. Albait- aurrizkia *ezan aditz laguntzaiiearekin

87• ALBAIT + ZINEZATE : ALBEITZINEZATE

88- iharros albeitzinezate

89(24) Eta norc-ere recebituren ezpaitzaituzte, eta ez çuen hitzey behaturen, etche edo hiri hartaric ilkitean iharros albeitzineçate çuen oinetaco errhautsa. (Mat. 10, 14)

1564ko Genèveko biblia : Et quiconque ne vous receura & n'escoutera vos paroles, partans de la maison ou de la ville, secouez la poudre de vos pieds.

Haraneder : Eta norbaitec errecibitu nahi ez çaituztenean eta çuen hitçac aditu nahi ez dituenean, etchetic edo hiritic ilkhitçearequien batean, iharros çaçue çuen oiñetaco herrautsa.

90- ezagut albeitzinezate

91(25) Halaber çuec-ere ikussiren duqueçuenean gauça hauc eguiten diradela, eçagut albeitzineçate ecen hurbil dela Iaincoaren resumá. (Luk. 21, 31)

1564ko Genèveko biblia : Pareillement aussi quand vous verrez ces choses estre faites, sachez que le regne de Dieu est pres.

Haraneder : Hala çuec ere icusten dituzquetçuenean gauça horiec guer-tatcen, jaquiçue liurbil ditequela Jaincoaren erresuma.

92- ezalbeitzinezate medita

93(26) Eta hatzamanic eramanen çaituztenean etzaretela aitzinetic ansiatan cer erranen duçuen, eta ezalbeitzineçate medita (Mark. 13, 11)

1564ko Genèveko biblia : Quand donc ils vous meneront pour vous liurer, ne soyez deuant en souci de ce que vous direz, et & n'y medites point.

94- ezalbeitzinezate sinhets

95(27) Orduan baldin nehorc badarraçue, Huná hemen Christ, edo han : ezalbeitzineçate sinhets. (Mat. 24, 23)

I564ko Genèveko biblia : Lors si quelcun vous dit, Voici le Christ, ici ou là, ne le croyez point.

Haraneder : Baldin orduan cembaitec erraten badarotçue : Huna Christo hemen da et (a) horra hor da, ez deçaçuela sinhetx.

96(28) Eta orduan baldin nehorc badarraçue, Huna hemen Christ, edo, Hara han : ezalbeitzineçate sinhets. (Mark. 13, 21)

1564ko Genèveko biblia : Alors donc si aucun vous dit, Voici le Christ ici, ou le vola, ne le croyez point.

Haraneder : Orduan baldin nihorc erraten badarotçue : Huna non den Christo, edo, Horra non den, ez deçaçuela sinhetx.

97 ALBAIT + ZIN(I)TZATE : ALBEITZINTZATE

98- goiti albeitzintzate

99(29) Eta gauça hauc eguiten has ditecenean, chuchent albeitzinteizte, eta goiti albeit-zinçate çuen buruäc, ecen hurbiltzen da çuen redemptionea. (Luk. 21, 28)

1564ko Genèveko biblia : Or quand ces choses commenceront à ce faire : dressez-vous en liaut, & leuez vos testes : car vostre deliurance approche.

Haraneder : Gauça horiec hasten direnean bada heltcen, idec çatciçue beguiac eta altcha buruac, cergatic hurbill baiditeque çuen errestecamen-dua

100• ALBAIT + NENZAK : ALBAINENZAK

101- utzi albainenzak

102(30) Hire potac bacyaquyat berce gauça nahi dic/Anderia azti cira nihaurc erran gaberic/ Bada vci albaynençac ny holacoz yxilic/ Horreyn gayz ciraden guero eguinen dut verceric. (Potaren galdacia : 4)

103• ALBAIT + (H)EZA : ALBAITEZA

104- albaiteza konserba

105(31) Honequila albayteça bethiere conuersa/Gaixtoequi ecin ayte gayzqui beci prouecha/Bercer eguin eztaçala nahi eçuqueyena. (Doctrina Christiana)

106- egin albaiteza

107(32) Eliçara içanian so eguic bateyarrira/Pensa eçac han duyala recebitu fedia/Ieyncoaren gracia eta saluaçeco vidia/Hari eguinalbaiteça lehen eçagucia. (Doctrina Christiana, Batheyarria)

108• ALBAIT + (H) ITZA : ALBAITITZA

109- erran albaititza

110(33) Horrelaco hiz gaixtoric niry eztarradala/Vercer erran albaytiça enuc vste duyana. (Potaren galdacia.)

2.2. Albait- aurrizkia aditz jokabide trinkoan

2.2.1. Joan aditza

111• ALBAIT + (H)INDOA : ALBEITINDOA

112(34) Eta norc-ere nahi vkanen baihau bortchatu lecoa baten eguitera, albeitindoa harequin biga. (Mat. 5, 41)

1564ko Genèveko hiblia : Et quiconque te voudra contraindre d'aller une lieuë, vas-en deux auec luy.

Haraneder : Eta nihoc bortchatu nahi baitçaitu harequien goaterat milla pausu, çohazco bertce bi mila pausu ere.

2.2.2. Egin aditza

113• ALBAI(T) + LEGITE : ALBEILEGITE

114- ihes albeilegite

115(35) Orduan Iudean diratenéc, ihes albeileguite mendietarat. (Mat. 24, 16)

564ko Genèveko biblia : A donc que ceux qui seront en ludée, s'enfuyent aux montagnes.

Haraneder : Orduan Judean direnec ihes eguin beçate mendietarat.

116(36) Dacussaçuenean bada desolationearen abominationea, Daniel Prophetáz erran içan dena, behar ezten lekuan dagoela (iracurtzen duenac adi beça) orduan Iudean diratenéc, ihes albeileguite mendietarat. (Mark. 13, 14)

1564ko Genèveko biblia : Or quand vous verrez l'abomination de la deso-lation (qui est dite par Daniel le Prophete) estre où elle ne doit (qui lit l'en-tende) alors que ceux qui seront en Iudee, fuyent aux montagnes.

Haraneder :... orduan Judean içanen direnec eguin beçate ihes mendietarat.

117(37) Orduan Iudean diradenecihes albeileguite mendietarat (Luk. 21, 21)

1564ko Genèveko biblia : Alors que ceux qui seront en ludee, qu'ils s'en-fuyent aux montagnes.

Haraneder :... orduan Judean direnec ihes eguin beçate mendietarat.

118• ALBAIT + (H)EGI : ALBAITEGI

119- so albaitegi

120(38) Vertan guero soalbaitegui non den gorpuz sainduya. (Doctrina Christiana. Gorpuz saynduya)

2.2.3. Erran aditza

121• ALBAIT + ZINARRATE : ALBEITZINARRATE

122(39) ALBEITZINARRATE : baina cer-ere emanen baitzaiçue ordu hartan, hura albeitzinarrate : ecen etzarete çuec minço çaretenac, baina Spiritu saindua. (Mark. 13, 11)

1564ko Genèveko biblia : mais tout ce qui vous sera donné en cet instant-la, dites cela : car ce n 'estes-vous qui parlez, mais le saint Esprit.

Haraneder : bainan cer ere ordu hartan berean emanen baitçaitçue, eta hura erraçue

123(40) Ihardets ciecén, Othoitzeric eguinen duçuenean, albeitzinarrate hunela : Gure Aita... (Catech. Orationeaz).

2.2.4. Jakin aditza

124• ALBAIT + LEKI : EZALBEILEKI, ALBAILIAKI

125- ezalbeileki

126(41) Baina hic elemosyna eguiten duanean, ezalbeilequi hire ezquerrac, cer eguiten duen hire escuinac. (Mat. 6, 3)

1564ko Genèveko hiblia : Mais quand tufais aumosne, ta senestre ne sache ce que fait ta dextre.

Haraneder : Çuc, bada, eguiñen duçunean amoiña, ez deçan jaçuin (sic) çure escu ezquerrac cer eguiten duquen çure escuiñeco escuac.

127- albailiaki

128(42) Eta hoyec eguiazqui ehorc hala ezpaditu/Albayliaqui duda gabe ecin dateyela salbu. (Doctrina Christiana)

129• ALBAIT + ZINEKITE : ALBEITZINEKITE

130(43) : Hala çuec-ere dacusquiçuenean gauça hauc guciac, albeitzinequite écen borthan hurbil datela. (Mat. 24, 33)

1564ko Genèveko hiblia : Vous aussi pareillement, quand vous verrez toute ces choses, sachez qu'il est prochain à la porte.

Haraneder : hala çuec ere horiec guciac icusten dituzquetquenean, jaqui-çue Guiçonaren Semea hurbill eta athean ere diteguela.

131(44) Eta ikus deçaçuenean Ierusaleme gendarmeriaz inguratua, orduan albeitzinequite ecen hurbil datela haren destructionea. (Luk. 21, 20)

1564ko Genèveko hiblia : Et quand vous verrez Ierusalem estre enuironnee d 'armees, sachez adonc que sa desolation est prochaine.

Haraneder : Icussico duçuenean, bada, Jerusalem armada batec ingurat-cen duela, jaquin çaçue hurbill ditequela haren desolacionea.

3. Ai- aurrizkia

132Ai- aurrizkia gaur egun guziz zaharkitutzat edo hiltzat eman behar badugu ere, lehen aipatu bi aurrizkiek baino luzezago iraun du ekialdeko euskalkietan. Hala iduri du behinik behin.

133Joan den mendeko zuberotar gramatikariek ematen digute haren berri : bai Chahok (1836 : 158), bai Inchauspek (1858 : 105-113), bai Gèzek (1873 : 167-8, 191-2),erran gabe hila zela edo desagertzen hasia zela. Bonapartek ere bere Le verbe basque en tableaux (1869, 183. o. aldien bildumako taulari mugatuz gero) ematen ditu forma hauek, temps n'appartenant qu'au souletin direla gaineratuz, gero.

134Orain testuei berei behatzen hasten garenean bizitasun horren hatzik ez dugu kau-sitzen batere. Ez ditugu eiki testu guziak miatu, baina anitz bai, eta egiaren aitortzeko, ondorioak ez dira gramatikek erranak ikusiz iguriki zitezkeenak.

13516. mendean, Etxeparek ez zuen erabili, bai, ordean Leizarragak, baina guti (lau adibide). 17. mendean, Axularrek bi aldiz erabili zuen eta Oihenartek ere berdin. S. Pouvreauk, berriz, anitz, eta kasu batzuetan berak bakarrik eskaintzen dituen forma batzuekin. Antza denaz, ez Tartasek eta ez Belapeyrek ez zuten baliatu, idazle horien argitaratzaileek ez baitigute seinalatzen ( P. Altuna, P. Agirre). Gero, 17. mendearen ondotik Mirande arte (erran gabe doa Mirandek liburuetan ikasia zukeela) ez dugu inon kausitzen, salbu aipatu gramatika lanetan.

136Chahoren lekukotasuna garrantzi handikoa da. Berak zubererazko paradigmak eskaini zituen bere gramatikan, ai- aurrizkiarekilako formak izan (NOR bakarrean) eta *edun (NOR-NORK) aditz paradigmen arabera emanez (eta adibiderik gabe). Nola aurreko gramatika lanetan ez baita batere aipatzen ai-, eta nola zubererazko testuetan ez baita agertzen (Oihenarten bi adibide haiek izan ezik, ik. 6. oh.), pentsa dezakegu ahozko mintzairatik ezagutzen zuela Chahok. Bonaparteren erranak ere hipotesi honen berme dira, nahiz bitxi baino bitxiago den ikustea zein guti baliatua izan duten beren testuetan zuberotarrek hango gramatikariek aipatu morfema hori.

  • 7  Hona lau adibideak :
    - Egundan'ez ailiz jaio gaxtagina/Edertza, neskato onaren zegina/Edo jaï'-eta, (...)

13716. mendean ai- agertzen da albait bezala adizkera hipotetikoetan. edo *edin eta *ezan aditz laguntzaileekin, edo aditz trinkoekin. Ez zatekeen hori ezin besteko bal-dintza, Oihenarten adibideek erakustera ematen duten bezala. Alabaina honek ez ailiz jaio forma erabili zuen, izan aditz laguntzailearekin eta aditz nagusia aspektu burutuan izanik (ik. 6. oharra)7.

138Haren balioa agiantzari dagokio eta botibo moduan definitua da. Duvoisinek, adi-bidez, edo Haranederrek, oxala edo balinba erabiliko dute zenbaitetan ingurumen beretan. Leizarragaren lau adibideen frantsesezko bertsioan, berriz, a la mienne volonte espresioa kausitzen dugu, iraganaldiko edo perfektuaz haragoko subjonkti-boko forma batekin : aihinz ‘ à la mienne volonté que tu fusses’ (47).

139Ohargarria da, halaber, aditz jokatua aitzinean emana dela, jokabide perifrastikoan aditz nagusia baino lehenago (ailitez trenca, ainençaçue supporta, aitzineçate regna) eta kopulari dagokionean, predikatua baino lehen (aihinz hotz edo eraquin).

  • 8  Galda daiteke Pouvreauren lekukotasuna kasu honetan arras fldagarria ote den, ezen ai- batzuetan u (...)

140Gure 16. mendeko adibideetan holakorik agertzen ez denarren, subjektua edozein pertsona izan daiteke, lehena ere bai. Horrela diote 19. mendeko gramatika guziek. Egia errateko adibide guti da testuetan holakoa denik. Kausitu direnak Pouvreaurenak dira8, hala nola hau :

141Hala ere aineza oren erditsu hura bedere behar bezala iragan ! (Iesusen imita-zionea, 246. o.).

142Bururatzeko derragun, kasu batean izan ezik, ai- dela beti aurrizkia. (48) adibidean ait- agertzen da (aitzineçate). Haatik, hapax denaz gero, hutsa izan daiteke edo bait- ekilako analogiaz agertu forma bat.

3.1. AI + IZAN (trinkoa)

143• AIHINZ

144(45) Baceaquizquiat hire obrac, ecen ezaicela ez hotz ez eraquin : aihinz hotz edo eraquin. (Apok. 3, 15)

1564ko Genèveko bihlia :A la mienne volonté que tu fusses froid ou bouillant.

Haranedern : Badaquizquit çure eguitateac. ez çaretela ez hotz, ez bero. Ochala hotza baçiñe edo beroa.

3.2. AI + *EDIN

145• AILITEZ : ailitez trenka

146(46) Ailitez trenca çuec trublatzen çaituztenac. (Galat. 5, 12)

l564ko Genèveko bihlia : A la mienne volonté que ceux qui troublent vostre repos, fussent retranchez.

Haraneder : Ochala ebakiak ere balire çuec alraratcen çaituztenac.

3.3. AI + *EZAN

147• AINENZAZUE : ainenzazue suporta

148(47) Ainençaçue supporta appurbat neure erhogoan, baina aitzitic supporta neçaçue. (2 Korin. 11, 1)

1564ko Genèveko biblia :A la mienne volonté que vous me supportissiez un petit en ma folie : & certes vous me supportez.

Haraneder :Nahi nuque paira bacineçate aphur bat ene erguelqueria !

Duvoisin :Ochala aphur bat jasan bazinezate ene sendokeria !

149• AIZINEZATE : aitzinezate regna

150(48) Ia asse çarete, ia abrastu çarete, gu gabe reguetu çarete : eta aitzineçate regna, guc-ere çuequin batean regna deçagunçat. (1. Korin. 4, 8).

1564ko Genèveko biblia :& a la mienne volonté que vous ne regnissiez, afin que nous aussi regnions avec vous.

Haraneder : Ja asseac çarete. ja aberastuac çarete ; gu gabe erreguñatcen duçue eta ochala erreguiñatcen bacindute guc ere cuequien batean erre-guiña deçaguntçat.

Haut de page

Bibliographie

Itzultzaile edo itzultzaile izenik gabe, 1564. Nouueau Testament (reueu & corrigé sur le Grec par les Ministres de Genève), chez Jean Crespin.

Abbadie, A. de -. 1836. ‘Protegomenes’, in A. Th. d'Abbadie & J. A. Chaho, Etudes grammaticales sur la langue euskarienne, 1-50. o., Paris.

Axular, P ; 1643. Gero, L. Villasantek prestatu argitalpena, 1976, Jakin, Oñati.

Azkue. R. M. de -. 1923-25. Morfologia Vasca, 2. argitalpena, 1969, 2 liburuki, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao.

Bonaparte, L.-L. 1869. Le verbe basque en tableaux, Euskaltzaindiaren argitalpena in Opera Omnia Vasconice, 1, 175-442. o., 1991, Euskaltzaindia, Bilbo.

Calvin, J. Catéchisme, 1553ko argitalpenaren edizio berria : Catéchisme de l'Eglise de Genève, 1853, Imprimerie Jules-Guillaune Fick, Genève.

Chaho, A. 1836. ‘Grammaire euskarienne’, in A. Th. d'Abbadie & J. A. Chaho, Etudes grammaticales sur la langue euskarienne, 51-184. o., Paris.

Etxepare, B. 1545. Linguae Vasconum Primitiae, P. Altunaren edizio kritikoa, 1980, Lekukoak, 2, Euskaltzaindia & Ed. Mensajero, Bilbo.

Gavel, H. 1929. Grammaire basçue,1. liburukia : Phonétique. Parties du discours autres que le verbe, Imprimerie du Courrier, Baiona.

Gèze, L. 1873. Eléments de grammaire de basque, fac-similezko argitalpena, 1979, Euskal klasikoak, 27, Hordago-Lur, Donostia.

Haraneder. J. de -. 1990 [1740]. Jesu Christoren evanjelio saindua, P Altunaren edizio kritikoa, Lekukoak, 17, Euskaltzaindia, Bilbao.

Humboldt, W. von -. 1817. Berichtigungen und Zusätze zum ersten Abschnitte des zweyten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache, J. Garateren gaztelaniazko itzulpena : Correciones y Adiciones al Mithridates de Adelung sobre la Lengua Cantabrica o Vasca, RIEV, 24-3, 1933, Donostia.

Inchauspe, Abbé. 1858. Le verbe basque, Baiona-Paris.

Jacobsen, W. H. 1977. ‘The Basque Locative Suffix’, in W.A. Douglass, R.W. Etulain & W.H. Jacobsen (argit.) : Anglo-American Contributions to basque Studies : Essays in Honor of Jon Bilbao, 163-175. o., Desert Reseach Institute, Reno, Nevada.

Leizarraga, J. 1571.Iesus Christ gure Iaunaren testamentu berria ; Othoitza eccle-siasticoen forma ; Catechismea ; Kalendrera ; ABC edo christinoen instructionea, T Linschmann & H. Schuchardtek prestatu edizioaren fac- similezko argitalpena, 1990, Euskaltzaindia, Bilbo.

Lafitte. P. 1944-62. Grammaire basque (dialecte navarro-labourdin, Bigarren argitalpena. zuzendua eta aberastua, 1962, Amis du Musée Basque eta Ikas, Baiona.

Lafon, R. 1943. Les formes simples du verbe basque dans les principaux textes du 16ème siècle, Delmas, Bordeaux.

Lafon. R. 1966. ‘La particule bait- en basque : ses emplois morphologiques et syntaxiques. BSL, LXI, 217-240. o. Paris.

Michelena. L ; 1978. ‘Miscelanea filologica vasca, 1 FLV, 10, 205-288. o.

N'Diaye, G. 1970. Structure du dialecte basque de Maya, Mouton, La Haye-Paris.

Oihenart, A. d'-.1657. Atsotizac edo Refravac, O.ten gastaroa nevrthizetan, J.-B. Orpustanek prestatu hiru hizkuntzatako argitalpena : Proverbes et poésies basques, 1992, Izpegi, Baigorri.

Pouvreau, S. 1979 [∞ 1660]. Iesusen imitationea, Euskal klasikoak, 25, Hordago-Lur, Donostia.

Rijk, R. P. de -. 1972. Studies in basque Syntax : relative clauses, Ph. D., MIT.

Ruiz Arzallus, I. 1991. ‘El modelo griego de Leizarraga : una quimera filologica ?’, in J.A. Lakarra & I. Ruiz Arzallus (argit.) : Memoriœ Mitxelena Magistri Sacrum, Pars prior, ASJUren gehigarriak, XIV, 107-115. o., Gipuzkoako Foru Aldundia, Donostia.

Schuchardt, H. 1923. Primitiœ Linguœ Vasconum. Einfürung ins Baskische, gaztela-niazko itzulpena : Tesis y estudios salmantinos III, 1947, Salamanca.

Van Eys, W. J. 1900-01. Bibliographie des Bibles et des Nouveaux Testaments en langue française des 15e et 16e siècles, Genève.

Haut de page

Notes

1  Testu hau Donostiako udako ikastaroetan emanikako hitzaldi bati dagokio. Gaia : Euskararen his-toria : arazo zahar, bide berri (1997/07/3Oelik 1997/08/01 arte).

2  Beste baldintza da aditz ergatibodunetan absolutiboa lehen edo bigarren pertsonakoa ez izatea. eus-kalki gehienetan bederen : beza edo bitza vs nazala eta zailzala.

3  Joan den mendearen ondarrean, bai van Eysek, bai Dogsonek, Schuchardtek eta Vinsonek erc nahi ukan zuten Leizarragaren eredu nagusia aurkitu. eta eztabaida biziak ere izan zituzten beren artean grekozko. latinezko eta frantsesezko testuak zenbatetaraino baliatuak izan ziren izartzcko. Ruiz Arzallusek (1991) ezta-baida horiek gogorarazi ondoan. erakustera ematen du, hipotesi arrazoizkoena dela Leizarragafrantses bert-sio baten arabera ari izana zela. Van Eysek ere bere denboran agerian utzi zuen bezala, frantsesezko anitz bertsio argitararatu ziren eta gehientsuenak galdu izan baitira, arras neke da, edo ezinezkoa, Leizarragaren frantsesezko iturri haren aurkitzea.

4  16. mendean, ahal morfema iraganari ez dagokion egoera bati buruz baliatzen denean ez da izan e do *edun aditz laguntzaileekin agertzen, baina beti adizkera trinkoekin, edo *edin eta *ezan (eta *iro) lagunt-zailcckin. Hots, ez dugu kausitzen, egun guziz arruntak izanagatik, egiten ahal dut bezalako formarik Etxeparc eta Leizarragaren testuetan. Alderdi horretarik alba- aurrizkiarckin gauza bera gertatzea guziz normala da

5  Oihenartek 384. errefrauan albai(t)- forma erabili zuen : Otsoa lagun duanean. albaihu hora sai-hetsean.

6  Hemen dakargun adibidea (20) eztabaida baten sorburua gertatu da euskal filologian. Ikus daite-kecnaz, Leizarragak dioena eta Haranederrek dioena elkarren aurkakoak dira. Lehenbizikoak delako etxe hartarik jalgitzeko manatzen du (handic ilkialbeitzindezte), bigarrenak, berriz, ez ateratzeko dio (ez çai-teztela ilkhi handic). Desberdintasun horren iturburua grekozko testuaren ela Vulgataren arteko diferent-zictan aurkitzen da. Leizarragak dioena grekozko testuari darraio, Haranederren imerpretazioa, aldiz, Vulgataren erranari dagokio. Michelenak (1978) hori ikusiz pentsatu zuen menturaz Leizarragak grekozko testua batzuetan behintzat segitzen zuela, Lafonek ere (1943) erran zuen bezala. Ordean, kasu honek alderdi horretarik ez du gauza handirik frogatzen, baldin eta frantsesezko bertsioan ere baiezkoan bada agindua Ruiz Arzallusck (1991) 1561eko bertsio baten lekukotasuna ekarri zuen gisa horretakoa, eta hemen dakar-guna ere halakoa da : & vous en allez de la. Beraz, Leizarragaren itzulpena hemen ere arras hurbiletik jar-raikitzcn zaio frantses testuari.

7  Hona lau adibideak :
- Egundan'ez ailiz jaio gaxtagina/Edertza, neskato onaren zegina/Edo jaï'-eta, berhala/Hil ailiz. inhar bezala. Oihenart. Neunitzak, 6, 13-16.
- ta gaixtoeneko kontuan,aillekitzahek ere, edo hek bedere geldi. Axular § 116
- aur dira. (eta lainkoak ailliotsa liren asko) haragiaren bekhatuan ez eronzeko eta eroriz gero ere iaikitzeko hartu behar diren erremedioñk prinzipalenak. Axular § 271.

8  Galda daiteke Pouvreauren lekukotasuna kasu honetan arras fldagarria ote den, ezen ai- batzuetan ustc gabcko maneran crabili zuen, hala nola orainaldian -n edo -la atzizkia zuten subjonktiboko formetan, eta pertsona marka edo denbora marka aurriki gisa zekarten formetan. Ondoko hiru adibideek hori erakusten digute.
- ainadilla bada bizi egin merezi eta behar bezala. (Iesusen Imitacionea. 203).
- Jesus Jauna erran eta prometatu duzun bezala. egin ere bedi hala. eta ainadin merezidun gertha. (Iesusen Imitacionea, p. 228)
- Berdin pairatu behar dut. eta aidezadan emeki paira, ekaitza eta tenpesta ioan dadin eta hobeki gerta dakidan artean. (Iesusen Imitacionea, p. 170).
Ohargarri da lehen adibideari dagokion pasartea Inchauspek ainendi erabiliz itzuli zuela :
Haur naiçula. çoure cerbutzaria, prest nuçu orotara : ezpeiniz bici enetaco, bena bai çouretaco : ainendi ounxa eta çuc merechi beçala ! (Inchausperen itzulp. 154. o.)
Pouvrcau dakigun bezala cuskaldun berria zen. Bcrak bere buruz. analogiaz-edo, asmatu ote zituen forma horiek ? Edo ai interjekzioa dugu horrelakoetan, loturik idatzia ? Hots, ez aurrizkia, baina beste morfema bat.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Bernard Oyharçabal, « Hiru aditz aurrizki zahar 16. mendeko testuetan. », Lapurdum [En ligne], 2 | 1997, mis en ligne le 01 septembre 2010, consulté le 25 mars 2017. URL : http://lapurdum.revues.org/1784

Haut de page

Auteur

Bernard Oyharçabal

UPRESA du CNRS
b.oyharcabal@wanadoo.fr

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d'auteur

Iker UMR5478 | Oyharçabal B.

Haut de page