Navigation – Plan du site
Langue

Asko ren zenbait alderdi

Ricardo Etxepare
p. 99-111

Texte intégral

O. Sarrera

1Euskararen zenbatzaile batzuk1 (asko, gutxi, hainbat, zenbait, ugari, franko, gehiago/gutxiago) hirugarren pertsona singularreko komunztadura hartzen ahal dute, beren interpretazio plurala gora-behera :

(1) a. Bezero asko sartu da gaur
b. Bezero asko sartu dira gaur

2Euskararen gramatika tradizional eta deskriptiboek (aipatu izan dutenean) bi eratan hartu izan dute fenomeno hau2 : batzuek (Lafitte, 1962, 111.orr. ; Euskaltzaindiaren Euskal Gramatika Laburra : Perpaus Bakuna, 1993, 105-109.orr.), guziz hautazkotzat bezala jotzen dute ; besteek, berriz, (Txillardegi, 1979 ; Euskaltzaindiaren EGLTJ I, 1985, 205-208.orr.), zenbatzailearen ondoan dagoen izenaren izaera nozional (masa/objektu) edo algebraikoaren (multzo/-banako) markatzaile gisa hartzen dute komunztaduraren agertzea edo ezabatzea. Lan honek asko zenbatzailearen eta komunztaduraren arteko elkarketaren analisi xeheagoa egin nahi luke, orain arte kontutan hartu izan den datu eremua zabal-duaz, eta tartean diren nozio semantikoak argituaz3. Erakusten saiatuko gara zen-batzaile plural komunztaduragabeak ((la) erakoak) distributiboak eta proportzionalak direla.

3Lehen atalean, fenomeno honetaz agertu diren iritzien azterketa kritikoa egingo dugu. Bigarrenean, komunztaduragabeko zenbatzaile pluralen propietate distri-butiboak agertuko ditugu : ahalbideratzen dituzten uztardura erlazioen eremu hert-sia (2.1), zenbatzaileen multzo izaerari dagozkion desberdintasunak (2.2.), predikazio klase desberdinen aurreko portaera diferentea (2.3.) eta azkenik, bana-keta adierazten duten beste osagaiekin (elkarkariak eta -na atzizkidun sintagmak) konbinatzeko ezintasuna (2.4), (2.5). Hirugarren atalean, komunztadurarik gabeko asko-ren propietate proportzionala aztertuko dugu. Eztabaida osoa maila deskrip-tiboan egina da.

1. Orain artekoak : Txillardegi (1978) eta EGLU I (1985)

4Zenbatzaileen eta komunztaduraren arteko erlazioaz idatzi diren lan asko

5Txillardegirenean dute iturburua (1972,1977,1978). Txillardegiren arabera (1978, 37. eta 62-63.orr.), komunztaduragabeko zenbatzaileek (kardinaletatik hasita) multzotasuna adierazten dute, eta komunztaduradunek berriz, multzoaren ele-mentuak, banaka hartuta4. Txillardegiren ustea mugagabetasunaren ikuspegi jakin baten baitan ulertu behar da. Haren arabera, pluraleko formaguztiakbi eratan eman daitezke : (i) multzo gisa ; (ii) multzo horren barneko elementuen zenbaketa gisa. Lehenbizikoari mugagabea dagokio ; bigarrenari berriz artikulu plurala eta plura-leko komunztadura. Pluraleko forma desberdinen arteko aurkakotasuna perpaus pare honen bitartez eman daiteke (37.orr.) :

(2) a. Hiruri aditzen zaio
b. Hiruei aditzen zaie

6Lehenbizikoak hiru kantarik osatutako multzoa adieraziko luke, eta bigarrenak hirukantari desberdinen jarduna, nor bere aldetikakoa. Ikuspegi honen baitan, (3b) bezalako perpausak, (3a)ren ordezkotzat hartuak, sistematik kanpo gelditzen dira, eta Txillardegik erdaratikakotzat jotzen ditu :5

(3) a. Bi liburu erosi dut
b. Bi liburu erosi ditut

7Sistema berbera kardinalak ez diren zenbatzaileetara ere zabaltzen du. Honela, asko mugagabe komunztaduragabea multzotasunaren adierazle ateratzen da, eta asko komunztaduraduna, berriz, askotasuna osatzen duten elementuen adierazle.6 Tarteko exenpluak, hala nola (lb)ren gisakoak, sistemaz kanpokoak dira, eta erda-rari egotzi behar zaizkio. Txillardegiren sisteman, ez da deus ere esplikatu behar-rik (la) eta (1b) bezalako fenomeno baten aurrean, (1b) « kutsaturiko » forma bat baita, euskal sistema zaharrari iratxeki zaiona kanpo eragileen bitartez. Txillardegiren mugagabetasunaren ikuspegiaz zenbait jende mintzatu da lehe-nago, zuzen osoz arbuiatzeko7. Deskriptiboki, Txillardegik zubereraren ekarrietan hartzen du oin8. Egungo zubereraren arauak, baina, askoz ere konplikatuagoa ema-ten du (Coyos, 1999)9, eta ez du biderik ematen Txillardegik proposaturiko arau (deskriptibo) horretarako.

8EGLU I -ek (1985, 223.orr.) masa/banako oposizioaren baitan ezartzen du numero komunztaduraren ezabatzea10. Adibide gisa honako bi perpauson konpa-razioa ematen du :

(4) a. Liburu asko erosi dut
b. Liburu asko erosi ditut

9(4a)k eta (4b)k, EGLU I-en arabera, ez dute interpretazio bera : « ...lehenbi-ziko adibidean liburu ‘masa’ hartzen dugu gogoan. Bigarrenean, berriz, liburu bat, eta beste bat e.a. » Berehala, argiagoa izan nahi duen exenplu batera jotzen du, oraingoan « harri asko » bezalako izen sintagma batekin :

(5) a. Harri asko bota dute
b. Harri asko bota dituzte

10(5a)n, « harri » zenbakaitz modura hartua da, harri kantitate handi baten gisa. Aldiz, (5b)n, harri kopuru haundia (harri ale asko, alegia) bota dutela esaten da. Ezer baino lehen, ohar gaitezen honek zuzenean konponduko lukeela komunzta-duraren auzia : masa izenek ere ez dute ageriko komunztadurarik.

11EGLUren hipotesiak badu problema handi bat : harria masa izan daiteke, ura, ardoa edo ogia bezala. Liburua, ordea -ibaia, zirkulua edo molekula bezala-, ez11.

12Masa bezala hartua izateak baditu ondorio gramatikal garbi batzuk, « liburu » hit-zak onartzen ez dituenak. Hona hemen bost : (i) « harri »-k neurtua izatea ahalbi-detzen du, baina « liburu »-k ez :

(6) a. Hiru kilo harri
b.#Hiru kilo liburu

13(ii) Artikulua hartzen duelarik, « harri » bezalako hitz bat (« ogia », « ardoa » edo « ura » masa hitzak bezala) ez da nahitaez entzule/hizlariaren ezagun bihurt-zen. « Liburu » bezalako izen zenbagarri bat berriz bai (« aulki », « mahai », edo « bizilagun » bezala) :

(7) a. Harria ekarri dute (zuk espero zenuena, edo lehen aipamena diskurtsuan)
b. Liburua ekarri dute (zuk dakizun hori, nahitaez)

14(iii) Lonning-ek (1987) ikusi zuen bezala, masa terminoek ezin dute predika-zio erlazioan egon « homogenotasunaren »12 propietatea erakusten ez duten pre-dikatuekin. Izen zenbagarriak bai :

(8) a. *Ur askok 3 kilo baino gehiago pisatzen du
b. Zaldi askok 300 kilo baino gehiago pisatzen du

15(iv) Masa izenez osaturiko sintagma kuantifikazionalak predikatu gisa ager daitezke, ez ordea izen zenbagarriz osaturikoak :

(9) a. Eraztun hori urre asko da
b. Zaku hori harri asko da

(10) *Multzo/talde hori ikasle asko da

16(v) Azkenik, ikusi dugu singularreko komunztadura asko ren propietatea bakar-rik ez dela : bada zenbatzaile multzo bat propietate berbera erakusten duena. Horietako batzuk ez dute masa izenik onartzen, zenbait -ek edo hainbat -ek, kasu13.

(11) a. #Zenbait ardo edan dugu (masa interpretazioan)
b. #Hainbat ardo edan dugu (masa interpretazioan)

17Fenomeno berberaren aurrean bagaude, pluraleko komunztaduraren ezabake-tak ezin du lotua egon izenaren masa izatearekin.

18Hurrengo ataletan, asko +izen zenbagarri+singularreko komunztadura egitu-ren semantikazko puntu batzuk argitzen saiatuko naiz. Horretarako sintaxi eremua zabalduko dut, egitura horiek kontestu sintaktiko desberdinetan paratuaz eta haien portaera aztertuaz.

2. Singularreko formen izaera distributiboa

2.1. Uztarduraren eremua

19Hizkuntza naturalek erreferentzia kidetasuna adierazteko elementu berezituak dituzte, anafora izena dutenak : anaforak, aurretik mugaturiko erreferentzia jakin baten berritzaile dira. Erreferentzia hori, hizketa kontestuak nahiz perpausean gau-zaturiko izen sintagmek ekartzen dute. Perpausean gauzaturiko erreferentzia ekarleak izendatzeko aitzindari hitza erabiltzen da. Aitzindariaren eta anaforaren artean ezartzen den erlazioari uztardura deituko diot (Salaburu, 1985). Gauza jakina da, Postal (1971) eta Reinhart-en (1983) lanaren ondorioz bereziki, aitzin-dariaren izaera semantikoak zer esan haundia duela aitzindariaren eta anaforaren artean uztardura erlazioa ezarri ahal izateko orduan. Ikus esate baterako bi per-pauson arteko diferentzia :

(11) a. Langile horii baitezpadakoa zaigu, baina _/beraki beste lantegi baterajoan nahi du.
b. *Langile bakoitza/mundu guztiaiii baitezpadakoa zaigu, baina ¬/berak beste nonbaitera joan nahi du.

20(11a) exenpluan baitezpadako langilea eta beste nonbaitera joan nahi duena langile berbera izan daitezke (berez, kontestu honetan nekez uler daiteke bestela). (11b)n ordea, ezin uler daiteke horrela : langilea eta beste lantegira joailea dife-renteak izan behar dute erreferentzian, nahi eta nahi ez (hortik sortzen da perpau-sen arteko non sequitur efektua). Arazoa ez da berez langile bakoitza sintagma. Honelako sintagmak aitzindari izan daitezke bestela ere :

(12) Langile bakoitzak/mundu guztiaki pentsatzen du _i beste lantegi batera joan beharko duela

21(11) eta (12) exenpluetatik sortzen den generalizazioa hauxe da : izen sintagma erreferentziadunak ez bezala, erreferentzia zuzena ez duten elementuek perpaus beraren barnean bakarrik joka dezaketela aitzindari gisa. Zenbatzaileon ezintasu-nak ez dira hor bukatzen : har esate baterako ondoko bi perpausok.

(13) a. [Bizilagun bakoitzak]i [_/berai agurtzen duen auzotarra] gorrotatzen du
b. *[_/berai agurtzen duen bizilagunak] [auzotar bakoitza]i gorrotatzen du

22Postalek (1971) ikusi zuen bezala, aitzindaria honelako zenbatzaile bat denean, aitzindaria eta anaforaren artean uztardura erlazioa ezartzeko kondizio sintaktiko bat obeditu behar da : (informalki mintzatuaz) aitzindariak ezin du egon, sintaxi egituran, anafora baino azpirago (ikus baita ere Zribi-Hertz 1996, 87-96.orr). Kondizio hori (13a)n obeditzen da, ez ordea (13b)n. Kondizio hau zenbatzaileei bakarrik dagokie. Ikus bestela (14) :

(14) a. [Gure bizilagunak]i [_/bera agurtzen duen auzotarra] gorrotatzen du
b. [_i agurtzen duen auzotarrak] gure bizilagunai gorrotatzen du

23(14) exenpluan ez bezala, (12) eta (13)an anaforaren erreferentzia zenbatzailearen hedaduraren arabera aldatzen da. Beste hitzetan esanda, anafora hor aldagai bat da.

24Asko ren kasura itzulita, ohartzen gara komunztaduradun eta komunztadura-gabeko aldaerek ez dutela berdin jokatzen uztardurari buruz : komunztaduradun aldaerek erreferentziadun sintagmek bezala jokatzen dute ; komunztadurarik gabeek ordea, zenbatzaileek bezala. Hasteko, uztardura ezin ezar daiteke perpau-setik kanpo singularreko komunztadura gordeaz, bai ordea pluralekoarekin :

(15) a. *Bezero askoi ez da aspaldian agertzen, baina ezin diogu _i etxera deitu

b. Bezero askoi ez dira aspaldian agertzen, baina ezin diegu _i etxera deitu

25Ikusi gainera, hau ez dela gertatzen masa izenez hornituak datozen izen sintagma singularrekin :

(16) a. *Bezero askoi sartu da gaur. Ez da halabaina _i oso pozik atera.
b. Harri askoi ekarri dute gaur. Ez da, halabaina, _i nahi genuen modukoa.

26Bakoitz -en moduko zenbatzaileekin gertatzen den bezala, aitzindariaren posi-zio sintaktikoak ere axola du :

(17) a. Bezero askoki [ _i genero txarra saltzen dien dendaria] salatzen dute
b. [_i genero txarra saltzen dien dendariak] bezero askoi aspertzen ditu

(18) a. Bezero askoki [_i genero txarra saltzen dion dendaria] salatzen du
b. [_*i/j genero txarra saltzen dion dendariak] bezero askoi aspertzen du

27Anaforaren eremuan, bada oraindik beste ezaugarri bat komunztadurarik gabeko zenbatzaileak bereizten dituena, komunztadura egiten dutenei buruz. Gogora komunztadurarik egiten duten nahiz egiten ez duten zenbatzaileek plura-leko anafora ukan dezaketela :

(19) a. Bezero askoi sartu da gaur. Ez dira, halabaina, _i oso pozik atera.
b. Bezero askoi sartu dira gaur. Ez dira, halabaina, _i oso pozik atera

28Aldiz, kontestu sintaktiko jakin batzuetan komunztadurarik gabeko zenbatzaileak singularreko formadun anafora baizik ez dezake baimen :

(20) a. Bezero askoki [ _i. beherapen bat egingo diozula/*diezula] uste du
b. Bezero askoki [ _i beherapen bat egingo *diozula/diezula] uste dute

(21) [Eskolatik _i botatzen badute] ikasle askoki (oraindik ere) beste eskola batean sartzeko eskubidea izanen du/*dute

29Honetan ere, komunztadurarik gabeko asko bakoitz -en moduko zenbatzaileen gisan portatzen da :

(22) Bezero bakoitzak/mundu guziaki [ _i beherapen bat egingo diozula/*diezula] uste du

30Ezaugarri horiek erakusten dituzten zenbatzaileak zenbatasun moeta jakin bati dagozkio : banaketari, alegia. Uztardura datuez aparte, honek komunztadurarenak ere argitzen ditu : komunztadura eza ez da bakarrik masa elementuen propietate bat, baizik eta zenbatzaile distributiboak biltzen dituen ezaugarri morfologikoa ere bai14.

2.2. Irakurketa kolektibo eta distributiboak

31Har dezagun ondoko perpausa :

(23) Gazteek harritzar hori altxatu dute

32Perpausak bi interpretazio ukan ditzake : gazteek, elkar hartuta, harritzarra altxatu dute, edo taldeko gazte bakoitzak egin du, zaharragoei haizu ez zaigun era-kustaldi bikainean. Lehenbiziko interpretazioari interpretazio kolektiboa deituko diot. Bigarrenari interpretazio distributiboa. Asko -ren kasuan, badirudi komunztaduraren presentziak eragina duela sortzen diren interpretazioetan. Horra lehen-bizi komunztaduraduna :

(24) Azkenean gazte askok altxatu behar izan zuten harritzarra

33(24)k baditu bi interpretazio, (23)k bezala : interpretazio kolektiboa, non gaz-teek elkarrekin altxatu behar izan zuten harritzarra, eta interpretazio distributiboa, non gazteek bakarka altxatu zuten eta halaxe egin zutenak asko ziren.

34Orain komunztaduragabea :

(25) Azkenean gazte askok altxatu behar izan zuen harria

35(25) perpausak interpretazio bakarra du : distributiboa. Ezin uler daiteke, (25) esanik, gazteek harritzarra elkarrekin altxatu zutela, bakarka izan behar du15.

36Singularreko formak distributiboak badira, espero dugu banakako interpreta-zioa onartzen ez duten predikatuekin ez direla ongi joango. Predikzioa, itxura batean, betetzen da :

(26) a. Ikasle ohi asko(k) festa horretan topo egin zuten/topatu ziren
b. *Ikasle ohi asko(k) festa horretan topo egin zuen/topatu zen16

(27) a. Lantegian, langile asko batzartu ziren
b. *Lantegian, langile asko batzartu zen

2.3. Predikazio kategorikoak eta egoerazkoak

37Asko singularrekoa ezin du agertu predikazio kategorikoetan (subjektuaren berezko propietate bat nabarmentzen duten predikazioetan, alegia-Kuroda, 1972 ; Carlson, 1980 ; Kratzer, 1988,besteak beste) :

(28) a. Ikasle asko altuak/azkarrak/argiak dira
b. *Ikasle asko altua/azkarra/argia da

38Egoera bati buruzko predikazioetan arazorik ez dago :

(29) a. Ikasle asko gaisorik dago egunotan
b. Ikasle asko gaisorik daude egunotan

39Antzeko zailtasunak sortzen dira bakoitz –ekin :

(30) a. ?? Ikasle bakoitza argia da
b. Aulki bakoitza hautsita zegoen

40Bakoitz -ek hala ere badu nolabaiteko askatasuna, partitiboki jokatzen bada :

(31) a. Bertako ikasle bakoitza argia da
b. Talde horretako jokalari bakoitza indartsua da

41Posibilitate hau ez dago komunztaduragabeko asko -ren esku. Komunztadura-gabeko formek ez dezakete egitura partitiborik har :

(32) a. Ikasle asko etorri da
b. *Ikasle ohietako asko etorri da

42Iduri du predikazio kategoriko bat egiteko, izen sintagmaren erreferentzia ondo definitua egon behar duela. Egitura partitiboak horixe egiten du bakoitz -en kasuan. Asko eta bakoitza -ren arteko diferentzia hau beste batekin lotu nahi nuke. Zenbatzailearen izen osagarria isiltzeko orduan ez dute biek berdin jokatzen :

(33) a. [_ bakoitza] bere orduan etorri da
b. (*)[_ asko] berandu etorri da

43(33a)n izen zenbagarri bat uler dezakegu. (33b)n ez. (33b) masa izen bezala bakarrik uler daiteke (nekez berandu etortzen diren horietakoak), berriz ere masa izenak eta zenbagarriak bereizten direlarik. Hau da, asko zenbatzaileaz osaturiko sintagma komunztaduragabeek ezin dute haien izena isildu, bakoitz -ez osaturi-koek bezala. Eman dezagun, ohi denez, izenen isiltzea komunztaduraren menpeko fenomenoa dela. (33b)k erakusten du asko -ren forma mugagabea zinezko muga-gabea dela. Aldiz, esan genezake bakoitz -ek singularreko komunztadura tasun bat eduki dezakeela, aukeran (Beghelli eta Stowell, 1997, antzeko proposamen baterako ingelesez). Formalki, singularra eta komunztadura eza berdinak lirateke 3. pertsonan. Bakoitz -en partitibozko formek beharrezkoa izango lukete. Komunztadura tasun hau, propietate pronominalak dituena (Chomsky,1981 ; Rizzi,1986) sintagma diskurtsuan ainguratzeko balio du. Badakigu predikazio kategorikoek subjektu mugatu bat behar dutela, hots diskurtsuan ongi ainguratua : komunztadura tasun pronominalak lan hori egiten du.

2.4. Elkarkariak

44Asko zenbatzaileaz hornituriko sintagmek beti interpretazio plurala duten arren, elkarkariak ezin txerta daitezke komunztaduragabeko kontestuetan17.

(34) a. *Ikasle askok elkarren antz haundia du
b. Ikasle askok elkarren antz haundia dute

(35) a. *Ikasle askok elkar/bata bestea iraintzen du
b. Ikasle askok elkar/bata bestea iraintzen dute

(36) a. *Ikasle askok elkarri/bata besteari loreak oparitzen dizkio
b. Ikasle askok elkarri/bata besteari loreak oparitzen dizkiote

(37) a. *Ikasle asko elkarrekin/bata bestearekin joan da eskolara
b. Ikasle asko elkarrekin/bata bestearekin joan dira eskolara

45Problema elkarkariekin da, ez orohar erlazio anaforikoekin18. Hona bihurkariak :

(38) a. Irakasle askok bere burua goraipatzen du
b. Irakasle askok beren burua goraipatzen dute

46Hau esplikatzen ahal da asko singularrekoa distributiboa bada. Zenbatzaile distributiboek ez dute elkarkaririk onartzen, pluraltasuna adierazi arren, bai ordea X-ren burua tankerako bihurkariak :

(39) a. *Ikasle bakoitzak elkar ikusi du
b. Ikasle bakoitzak bere burua goraipatu du

47Arrazoia hauxe litzateke (Heim, Lasnik eta May, 1991,75-76.orr.) : Elkarkariek badute (elkarkari izate hutsagatik, hots, beren egitura logikoan) distributiboa den atal bat, zenbait hizkuntzatan agerikoa dena19. Zenbatzaile distributiboek plurala den multzo baten baitan operatzen dute. Distribuzio operadorearen zeregina multzo plurala banakako aletan banatzea da, eta ale bakoitzari buruz predikazio bat ahalbideratzea. Honek esan nahi du ezin dela bi aldiz distribuzioa egin. Lehenengo banaketak multzo plurala banako aletan desegin du dagoeneko, eta banako ale horietan ezin da berriro distribuziorik eragin. Ikusi dugu komunztadu-ragabeko asko distributiboa dela. Eman dezagun Heim, Lasnik eta May-ren elkar-karien analisi semantikoa zuzena dela : orduan bi distribuzio operadoreren aitzinean gaude, eta horietako batek ez du banaketarik egiten ahal. Goiko perpau-sen arazoa beraz, semantikoa da. Ez da gauza bera gertatzen pluraleko formekin : hauek, ikusi dugun bezala, ez dute nahitaez intepretazio distributiborik. Hortaz operadore distributibo bakarra elkarkariak berak ekarritakoa da.

2.4. -na banakaria

48Asko -ren izaera distributiboak modu sinple batean biltzen ditu singularreko formen hiru propietate desberdin : uztardurako mugak, interpretazio distributiboa, eta elkarkariekin josi ezina. Badu ordea problema bat : ezin du -na banakariare-kin agertu, bestelako zenbatzaile distributiboak ez bezala20 :

(40) a. ?? Ikasle askok liburu bana erosi du
b. Ikasle askok liburu bana erosi dute

(41) a. Ikasle bakoitzak liburu bana erosi du
b. Mundu guziak liburu bana erosi du21

49Zergatik portaera berezi hau, zenbatzaile distributiboei buruz ? Hemen kon-ponbide bat kirrimarratu besterik ez dugu egingo. Distribuzio orok baditu hiru atal (Heim, Lasnik eta May, 1991 ; Beghelli eta Stowell, 1997, besteak beste) : (i) multzo plural bat, zeinen baitan distribuzioa egiten baita ; (ii) operadore distributibo bat (goiko bakoitz -en gisakoa) ; eta (iii) distribuzioa jasaten duen elementu bat : hau sintagma bat izan daiteke (euskaraz -na bezalako atzizki batez lagundua ager dai-teke orduan), edo eventua adierazten duen elementua, eventu-aldagai bat22 (hortara behartuak gaude beste jasailerik ez dagoenean, 2.2. ataleko exenpluetan bezala). Eventu aldagai hau aditz izenaren bitartez edo inflexioaren bitartez adie-razten da23. Kasu horretan banatua dena eventua bera da. Zuzen bagabiltza asko -ren izaera distributiboa defendatzerakoan, ateratzen den ondorioa da singularreko formek ezin dutela, antza denez, eventua ez den beste jasailerik onar. Hori da funt-sean -na rekin konbinatu ezina esaten ari zaiguna. Galdera, beraz, da zergatik sin-gularreko formek behar duten eventua hartu distribuzioaren jasaile bezala. Ez dugu hemen argituko, baina honek bide ematen digu asko komunztaduragabekoaren bigarren propietate semantikoaz mintzatzeko, zeinekin, nere ustez, lotua baitago. Asko singularrekoa modu berezi batean lotzen zaio eventuari, ikusiko dugun bezala.

3. Asko mugagabearen interpretazio proportzionala

50Asko mugagabeak balio proportzional bat du erantsia. Ikcus esate baterako perpaus hauen arteko diferentzia :

(42) a. Espainian euskaldun asko daude
b. Espainian euskaldun asko dago

51Lehenbiziko perpausa egia izan daiteke edo ez, asko izatearen muga non jart-zen den. Ifarraldeko ikuspegitik begiratuta, agian egia da. Bigarrena ordea faltsua da, bete betean. Espainian, nola begiratzen den ere, ez dago euskaldun askorik. (42b) perpausean dimentsio berri bat sartu dugu : proportzionalitatearena. Espainian diren lagun guziak hartuta, euskaldunak proportzio ttipi bat besterik ez dira, eta ez dago esaterik euskaldun asko dagoenik. Beste hitzetan esanik : muga-gabeko formak agertzen diren perpausen egiatasuna evaluatzeko asko ren izen osa-garriak denotatzenduen sailaz haraindijo behar dugu : euskaldunen kasuan (42b)n euskaldun ez direnak ere kontutan hartuaz24.

52Axolazko dimentsioa hemen proportzioa baldin bada, predikzio bat egiten dugu : proportziorik ametitzen ez duten kontestuetan mugagabeko asko -k ez luke ongi eman behar. Kontsidera ditzagun, hartara, honako perpausok :

(43) a. ?? Puzzle horretan zati asko dago
b. Puzzle horretan zati zail asko dago

53(43a) arrotz egiten zaigu. Puzzlea eta puzzlea osatzen duten zatien artean ez baitago proportzio bat ezartzerik. Aldiz (43b)n proportzio bat sartu dugu, zati erre-zak eta zailak (eman dezagun, zeru beti urdinari dagozkionak) bereiziaz. Kasu hor-retan, perpausa onargarria da. Ohar gaitezen pluraleko formekin ez dagoela inolako problemarik :

(44) a. Puzzle horretan zati asko daude (nolako pazientzia izan duzun !)
b. Puzzle horretan zati zail asko daude

54Printzipioz, proportzionalitatearen ezaugarri horrek ez ditu besterik gabe mugagabeko formak eta pluralekoak bereizten. Pluraleko asko ere proportzionala izan daiteke (Partee, 1988) :

(45) Ikasle asko nekatuta etortzen dira eskolara

55(45) bezalako perpaus batek, kontestuaren arabera, bi interpretazio izan dit-zake : bata kardinala edo « ahula », zenbateko hutsaz ari dena. Bestea, berriz, multzo baten barnean hautaketa egiten duena, partitiboa, « ikasletariko asko » ri dagokiona. Irakurketa hau proportzionala da. Eta proportzioa zenbatzailearen osa-garriaren (izenaren) denotazioaren barnekoa da : haren azpimultzo bat, alegia. Aldiz, mugagabekoaren proportzioa ez da izenaren baitan ezartzen. (46a) ez da (46b)ren parekoa :

(46) a. Ikasle asko etorri da gaur
b. Ikasletariko asko etorri dira gaur

56Baizik eta (47)rena :

(47) Gaur etorri direnen artean asko ikasleak dira

57Irakurketa honetan, eventua bera zenbatzailearen barruti edo errestrikzioan sartzen da.

4. Ondorioak

58Asko komunztaduragabearen eta komunztaduradunaren arteko diferentzia semantikoak aztertu nahi izan ditugu hemen, kontestu sintaktiko desberdinetan sortzen diren portaera berezituei begiratuaz. Erakutsi dugu komunztaduragabeko formak bi propietate nagusi dituztela : distributiboak eta proportzionalak dira. Komunztaduragabeko formen proportzionaltasuna eventuaren eduki deskriptiboa baliatuz osatzen da. Komunztaduradun formak ere proportzionalak izan daitezke, baina holakoetan erlazio proportzionala ez da eventuaren deskripzioan bilatzen, baizik eta zenbatzailearen izenezko osagarrian.

Haut de page

Bibliographie

Beghelli, F. eta T. Stowell (1997) « Distributivity and negation : the syntax of each and every » Szabolcsi, A (arg.), 71-108.

Coyos, J.-B. (1999) Le parler basque souletin des Arbailles : Une approche de l'ergativité, L'Harmattan, Paris.

Euskaltzaindia (1985) Euskal Gramatika Lehen Urratsak I, Iruñea.

Euskaltzaindia (1993) Euskal Gramatika laburra : Perpaus Bakuna, Bilbo.

Heim, I., H. Lasnik eta R. May (1991) « Reciprocity and Plurality » Linguistic Inquiry, 22 : 1, 63-101. orr.

Irigoien, A. (1985) « Euskarazko izen sintagma mugatzailerik gabekoez » Euskera XXX, 129-139.

Koslicki, K. (1999) « The Semantics of Mass Predicates » Noûs 33 ; 1,46-91.

Kuroda, Y. (1972) « The categorical and the thetic judgement » Foundations of Language 9, 153-185.

Lafitte, P. (1977) Grammaire basque, Elkar, Donostia.

Link, G. (1983) « The logical analysis of plurals and mass terms : a lattice-theoretical approach » R. Bauerle (arg.) Meaning, Use and Interpretation of Language, Walter de Gruyter, 302-323.

Milsark, Gary (1977) Existential sentences in English, doktoradutza tesia, MIT.

Mitxelena, K. (1985) Fonética histórica vasca, Donostia.

Partee, B. (1988) « Many Quantifiers » Proceedings of the Fifth Eastern States Conference on Linguistics (ESCOL 88), Ohio State University, 383-402.orr.

Pelletier, F.J. eta Schubert, L. (1989) « Mass Expressions » D. Gabbay eta F. Guenthner (arg.) Handbook of Philosophical Logic, IV, 327-407.

Reinhart, T. (1983) Anaphora and semantic interpretation, Croom Helm, London.

Szabolcsi, A. (arg.) (1997) Ways of Scope Taking, Kluwer Academic Press.

Szabolcsi, A. (1997) « Background Notions in Lattice Theory and Generalized Quantifiers » Szabolcsi (arg.)

Rotaetxe, K (1979) « Numeral eta aditzen arteko konkordantziaz » FLV 32, 259-267.

Txillardegi (1977) Oinarri bila, Donostia

Txillardegi (1977) « L'emploi de l'indéfini en Souletin », FLV 29

Txillardegi (1978) Euskal Gramatika, Ediciones Vascas, Donostia.

Villasante, L. (1983) Estudios de sintaxis vasca, Editorial Franciscana Aranzazu, Oñate.

Zribi-Hertz, A. (1996) L'Anaphore et les Pronoms, Presses Universitaires du Septentrion.

Haut de page

Notes

1  Zenbatzaile « ahulak » bezala ezagutzen direnak : asko, gutxi, hainbat, franko, zenbait, ugari, gehiago/gutxiago (Milsark, 1977).

2  Apartean gelditzen da Villasante (1983), zeinentzat guti, hainbat, zenbait eta franko mugagabean bakarrik agertzen diren. Aski da begiratu bat OEHari ikusteko ez dela hala.

3  Lanaren mugak garbi azal ditzagun : batetik, ez ditugu gainerako zenbatzaileak tratatuko (lan hori bidean da). Bestetik, datuak Irun-Hondarribi aldekoak dira, anitz beraz, ez dugu aintzat hartuko. Anitz ek ikerketa berezitua behar du, seguru aski (eskerrak Beñat Oihartzabali, asko eta anitz -en arteko diferentzia batzuk seinalatzeagatik, komunztaduraren inguruan). Kanpoan gelditzen da baita ere zenbatzaile kardina-lekin hizkera batzuetan gertatzen bide den antzeko fenomenoa (Txillardegi,79 ; Euskal Gramatika Laburra : Perpaus Bakuna). Hemen tratatzen dugun fenomenoaren distribuzio dialektala ere, eginkizun gelditzen da. Ikus baitaere 8. Azpioharra. Nere eskerrona agertu nahi diet Maite Berruet eta Mayi Izari, nere galderak erantzuteagatik eta datuak eztabaidatzeagatik.

4  Txillardegik (1977) honako exenpluak ekartzen ditu (hau Santakruz bertsolariarena, 78.orr): « zenbait predikadorek/sermoia asten du/eta atentziyua askok paratzen du ». Baina nola jakin hemen multzoaz mintzo garen ala ez ?

5  Hona hitzak : « Zenbakariak plurala baitira erdaraz, kalko-bidez sartu zaizkigu gero eta gehiago plu-ralezko komunztadurak » (37.orr.). Araua emateko orduan baina, egungo egoera kutsatuari men egin behar zaiola dio : « ...honen zabalkundea dela medio, onartu beharrekoa ». Txillardegi/Larresororen bidea hartu zuen baita ere Garmendiak (Euskera, 1968, XIII, 287-290).

6  Txillardegik Etxepareren bertso batzuk dakarzki bere hipotesiaren berme. Hona hemen :
« anhitz gizon ari bada andrez gaizki erraiten
arhizki eta desoneski baitituzte aipatzen »
Bere hitzak : « anhitz gizon horrek osatzen duen multzoa lehenengo aldiz aipatzerakoan (oraindik ere, beraz, gizon-multzoa ez-ezaguna denean), « bada » irakurtzen dugu. Multzoaren berri dugunean, berriz,... » baitituzte « plurala irakurtzen dugu ». Esplikazio hau ez da berez uztartzen hipotesiarekin : ez dirudi nahi-taez Etxepareren azken bertsoa gaizki mintzo direnen banakako berri ematen duenik. Edozein kasutan, multzo bat aipatzeak ez ditu multzo horretako elementuak ezagun egiten : gaizki mintzo direnez ari da, nor ere baitira. Honelako exenpluek bestelako esplikazioa dute uztardura izeneko fenomeno sintaktikoaren barnean. Ikus 2.1. atala.

7  Ikus bereziki Irigoien (1985,1987). Baita Rotaetxe (1979).

8  Bere hitzetan : « ...mugagabeak singularra behar du aditzean beti. Nahiz kopuruari dagokionez, bi, hiru, mila, asko ala majina bat izan. Zuberoan erregela hau osoki betetzen da ; bestetan, erdalkeria aurre-ratu ala, ahuldu egin da erregela » (61 .orr.). Txillardegik Etxahunen azterketa bat aurkezten du horren era-kusle (FLV, 25, I-IV,1977 ; 29-55). Baina Etxahunengan bertan ez da zaila kontrako adibideak aurkitzea (ikus, esaterako, Haritschelarren edizioan, « Ahaide delezius huntan » en lehen lerroa), eta komunztadura-ren joan-etorriko portaera hori asko, zenbait eta antzekoen eremura zabaltzen da Etxahunengan. Baita Tartasengan ere, bide batez (« Ontsa hiltzeko bidia » ren Eguzkitzaren edizioan, 64.orrialdea hirugarren ler-roa, edo 65.ean, beste hainbatekin batera). Gèze-k (Eléments de Grammaire basque, Dialecte souletin, 1873) ere ez du aipatzen komunztadura singularrekoa behar duenik. Darrigolek (1827) beharrezkoa jotzen du numeroko komunztadura (Rotaetxe, 1979) pluraltasuna adierazten duten sintagma guziekin.

9  Ikus 233-234.orr. Hona Coyos-en beraren egoeraren laburpena (234.orr.) : « ...on pourrait observer que l'indication du nombre relève plutôt du marquage accusatif puisque l'accord se fait plus aisément avec un nominal a absolutif suffixé déterminant un verbe a auxiliaire izan …qu'avec un nominal a absolutif suf-fixé determinant un verbe a auxiliaire edun... et obligatoirement avec le nominal a suffixe ergatif... On pourrait dire au contraire que le nominal avec l'ergatif se differencie des deux autres : l'accord pluriel est obligatoire avec un quantificateur [hanitx, kasu honetan] et pas avec les nominaux a l'absolutif. Ceci est un trait d'ergativite » Sistema beraz aski konplexua da, eta ezin jar daiteke zuberera Txillardegiren komunzta-duraren hipotesiaren oinarritako. Zubereraren sistema, beste aldetik, artikulu honetan deskribatuko dugu-naren diferentea da. Iduri du sistema horretako ezaugarri batzuk ekialdeko beste hizkeratan ere agertzen direla. Sistema horiek beraz, ez dute zertan hemen deskribatzen dena bezalakoa izan behar, eta ikerkizun uzten ditugu.

10  EGLU I-i jarraiki, beste honenbeste egiten dute Odriozola eta Zabalak (1992,73.orr.)

11  Hemen literatura zabal bat daukan masa kontzeptu linguistikoaz ari naiz (ikus Schubert eta Pelletier, 1989 ; Koslicki, 1999). Ez agian, EGLU I eko « masaz ». Normalki komatxoak ez dira inozenteak izaten. Esan behar da Euskaltzaindiaren Euskal Gramatika : Perpaus Bakuna-k (1993) ez diola ikuspegi honi segit zen. Masa bezala hartzen den harriak singularreko komunztadura hartzen du. Banako edo zenbagarri gisa hartzen denak singularrekoa nahiz pluralekoa (106.orr.) Berehala sortzen den galdera da diferentziarik ote dagoen azken kasuan singularreko eta pluraleko formen artean. Horixe (aldez behintzat) argitzea du arti-kulu honek xede.

12  Homogenoak diren predikatuak kumulatiboak eta banagarriak (divisive) dira (Link,1983).

13  (10a) perpausa ona da baldin eta « ardo klaseak » zenbatzen baditugu, baina jakina, hori ez da masa-irakurketa. Beste horrenbeste hainbat -i dagokionean.

14  Guzti, dena, batzuk, Art+oro bezalakoak ez dira halabeharrez banatzaile, bakoitz -en edo singular-reko asko -ren gisan (ikus hurrengo atalak), eta ez dute halakoek uztardurarako erakusten duten murrizta-penik erakusten. Bakoitz -en gisako zenbatzaileen eta asko -ren gisakoen komunztadura arauak ez datoz agian guziz bat. Ikus 2.3. atala.

15  Gauza bera gertatzen da beste zenbatzaileekin ere. Singularreko komunztaduradun formak bakar-rik interpretazio distributiboa onartzen dute. Adibidez hainbat -ekin :
(i) a. Hain bat ikaslek harritzarra mugitu zuten (kolektiboa/distributiboa)
b. Hainbat ikaslek harritzarra mugitu zuen (distributiboa)

16  Interesgarria da ikustea soziatibo bat sartzen badugu perpausa ona dela :
(i) Ikasle ohi asko bere gaztaroko neskalagunarekin topatu zen festa hartan
Kasu honetan ikasle asko -k adierazten duen multzoa ez da nahitaez kolektibo edo multzo gisa ulertu behar, eta perpausak badu interpretazio distributibo posible bat.

17  Literatura zaharrak salbuespen bakan batzuk ematen ditu zenbatasunezko aitzindariekin, baina salbuespen gehienak inpertsonalekin gertatzen dira (OEH, elkar sarrera) :
(i) Maitatzeko elkar ezagutu behar da (Jautarkol)
(ii) Elkhar behar da lagundu (Goyetche)
Inpertsonalek subjektua ezabatua dute, eta pluraleko zentzua dauka. Ez dut zer esanik.

18  Ikus bidenabar, X-ren burua kasuek oso nekeza egiten dutela bai masa interpretazioaren hipotesia (EGLU I) eta baita multzo interpretazioarena ere (Txillardegi,1978), hemen banakoen buruez ari baikara.

19  Ingelesez, forma konplexuak dira : each other. Lehen atala, each « bakoitz », zenbatzaile distribu-tiboa da. Bigarrena, haiek « the reciprocator » deitzen dutena, da banaketa horren aldagaia beste zerbait edo norbaitekin harremanetan jartzen duena, ingelesez other « beste ». Interesgarria da Uhlenbeck-ek (1928, 168.orr) -eta Mitxelenak (1985, 69.orr.), hari jarraiki-jatorri konplexua ikusten diotela euskarazko elkar elkarkariari : *hark har (izarñoak hemen alegiazko forma etimologikoa markatzen du).

20  Beste horrenbeste gertatzen da singularreko formez horniturik ager daitezkeen beste zenbatzaile batzuekin (gutxi eta hainbat adibidetako ematen ditugu):
(i) a. *Ikasle gutxik erosi du liburu bana b. Ikasle gutxik erosi dute liburu bana
(ii) a. *Hainbat ikaslek liburu bana erosi du b. Hainbat ikaslek liburu bana erosi dute

21  Mundu guzia ere distributiboa da :
(i) Mundu guziak harritzarra altxatu du (banaka izan behar du)

22  Eventu aldagaiaren ideia Davidson-engandik heldu da (1965). Davidson-entzat edozein esaldi jokatu eventu baten gaineko kuantifikazioa da. (i)-i dagokion forma logikoa ez da, Davidsonen ustetan (iia) (logikan eskuarki ematen dena), baizik eta (iib):
(i) Xabier goiz azaldu da
(ii) a. Azaldu (goiz (Xabier) (ii) b. E(e) [Xabier, etorri, e]
(iib) honela irakurri behar da : « Bada eventu bat Xabier eta etorrera bat biltzen dituena ». Honen itxura espekulatiboa gora-behera, eventu semantikak garrantzi handia hartu du hizkuntza naruralen deskripzioan azken hogei urtetan, oso emaitza interesgarriekin (erreferentzia honez gero klasiko batzuk : Higginbotham, 1985,1987 ; Parsons,1990).

23  Honen inguruan eztabaida dago. Lehenaren alde : Benedicto (1996), Baker eta Travis (1997) eta Etxepare eta Grohmann (2000). Bigarrenaren alde, besteak beste : Higginbotham (1984). Eztabaida funt-sean aditz igoerak ondorio semantikorik duen edo ez da.

24  Honek esan nahi du asko mugagagabea ez dela monotonikoa, ez baitu « lekuko minimorik » (« witness set », Szabolcsi, 1997). Lekuko minimoak zenbatzaile baten eremuaren (domain) lekukotzat har dai tezkeen gutxieneko multzoak dira. Esate baterako « bi gizon » bezalako zenbatzaile sintagma batean, lekuko minimoa bi gizon eta deus gehiagorik biltzen ez duen multzoa da. Honelako zenbatzaileak monotonikoak dira. »Monotonikoa » esan nahi du inferentzia kate bat ahalbideratzen duela multzo eta azpi multzoen artean. Har dezagun « bi gizon altu ». Honek goranzko inferentziak baimentzen ditu : bi gizon altu etorri badira orduan bi gizon etorri dira eta orduan bi bizidun, e.a., beraz monotonikoa da gorantz. Monotonikoak ez dire-nek ez dute honelako inferentzia katerik baimentzen. Esate baterako, »gizon altu gehienak » ez du goranzko (ez beheranzko) inferentziarik baimentzen : gizon altu gehienak etorri badira orduan ez dira nahitaez gizon gehienak etorri, e.a. Asko mugagabeak ez du honelako inferentziarik baimentzen eztaere : euskaldun han-kamotz asko badago euskal herrian ez da halabeharrez egia euskaldun asko dagoenik, ezta hankamotz asko dagoenik ere. Proportzio bat ezartzen duten zenbatzaile guztiak ez -monotonikoak dira.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Ricardo Etxepare, « Asko ren zenbait alderdi », Lapurdum, 5 | 2000, 99-111.

Référence électronique

Ricardo Etxepare, « Asko ren zenbait alderdi », Lapurdum [En ligne], 5 | 2000, mis en ligne le 01 juin 2009, consulté le 24 novembre 2017. URL : http://lapurdum.revues.org/1290 ; DOI : 10.4000/lapurdum.1290

Haut de page

Auteur

Ricardo Etxepare

UMR 5478
r.etxepare@iker.cnrs.fr

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Etxepare R. | IKER

Haut de page
  • Logo Iker
  • Revues.org